Lao động phi chính thức và khoảng trống an sinh

Dự báo Việt Nam sẽ chuyển sang cơ cấu “dân số già” vào năm 2034 và khép lại thời kỳ “dân số vàng” vào năm 2036. Ảnh: chinhphu.vn

Phần lớn lao động phi chính thức vẫn nằm ngoài lưới an sinh

Tỷ lệ việc làm phi chính thức tại Việt Nam dù có xu hướng giảm nhưng vẫn duy trì ở mức cao. Theo Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tính chung 9 tháng năm 2026, số lao động có việc làm phi chính thức là 32,4 triệu người, chiếm 61,5% tổng số lao động có việc làm. Điều này đồng nghĩa với việc đa số người lao động trên thị trường vẫn đang làm việc trong những điều kiện thiếu tính bền vững, không có hợp đồng lao động ràng buộc pháp lý chặt chẽ và bấp bênh về thu nhập.

Anh Nguyễn Văn Mạnh (37 tuổi, quê Ninh Bình, chưa lập gia đình) - người đã có hơn 6 năm mưu sinh bằng nghề chạy xe công nghệ tại Hà Nội - chia sẻ, trung bình mỗi tháng anh chỉ nghỉ khoảng 4 ngày, mỗi ngày miệt mài trên đường 8 tiếng với mức thu nhập khoảng 80.000 đồng/giờ. Dù tạo ra nguồn thu nhập đủ trang trải cuộc sống hằng ngày, anh Mạnh vẫn chưa tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) hay bảo hiểm y tế (BHYT) tự nguyện. Với số tiền tích lũy được, anh chọn cách giữ an toàn chứ không đầu tư vì ngại rủi ro. “Nếu sau này không chạy xe nữa, tôi sẽ về quê mở một cửa hàng bán đồ ăn nhỏ”, anh Mạnh bộc bạch về dự định tương lai…

Không riêng những lao động trẻ bám trụ ở đô thị lớn, câu chuyện bấp bênh an sinh còn hiện hữu rõ nét ở nhóm lao động tự do bước vào độ tuổi trung niên. Anh Nguyễn Mạnh Hà (51 tuổi, quê Nam Định, sinh sống tại Đắk Lắk từ năm 18 tuổi) từng có hơn 25 năm cầm lái chạy xe đường dài tuyến Sài Gòn - Cao Bằng, Sài Gòn - Tuyên Quang. 5 năm gần đây, do tuổi tác và sức khỏe, anh chuyển sang chạy tuyến sân bay Buôn Ma Thuột. Vợ anh (50 tuổi) cũng làm nghề tự do. Dù đã ở độ tuổi “sườn dốc” của sức lao động, cả hai vợ chồng anh vẫn chưa tham gia bất kỳ gói bảo hiểm nào.

 Điểm chung của anh Mạnh và anh Hà cũng như nhiều lao động phi chính thức là đều đang tự gánh chịu rủi ro sức khỏe và tuổi già mà không có bất kỳ “lưới đỡ” an sinh xã hội nào.

Sự phát triển của kinh tế số kéo theo sự bùng nổ của nhóm lao động nền tảng (tài xế công nghệ, shipper...). Dù tạo ra tính linh hoạt cao về việc làm, đặc thù công việc không cố định của nhóm lao động phi truyền thống này lại khiến cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc kiểm soát sự tham gia của họ vào hệ thống an sinh xã hội.

Tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, trong phiên thảo luận tổ về Dự thảo Luật BHXH (sửa đổi), đề xuất bổ sung người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số tham gia BHXH bắt buộc nhận được sự đồng thuận cao. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đại biểu Quốc hội Đoàn Hải Phòng) nhấn mạnh: Lực lượng tài xế công nghệ, shipper đang tăng nhanh nhưng gần như đứng ngoài lưới an sinh; khi về già, họ không có chỗ dựa. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý cần làm rõ căn cứ thu nhập và trách nhiệm đóng góp của các doanh nghiệp nền tảng để tránh tạo thêm áp lực tài chính cho người lao động.

Sức ép già hóa dân số và nguy cơ tăng “gánh nặng” ngân sách

Tính chung 9 tháng năm 2026, cả nước có 52,7 triệu lao động có việc làm, nhưng mới khoảng 45% tham gia BHXH (bao gồm cả BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện). Trong số 55% lao động có việc làm còn lại, hầu hết là lao động phi chính thức, chưa tham gia BHXH. Đây được gọi là nhóm “khoảng giữa mất tích” (“The missing middle”) và theo GS,TS. Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân), nhóm này đại diện cho hàng chục triệu người: Không đủ nghèo để nhận trợ cấp xã hội trực tiếp, nhưng không đủ điều kiện tham gia BHXH bắt buộc và cũng chưa gia nhập BHXH tự nguyện. Họ lao động để tạo thu nhập hằng ngày nhưng nằm ngoài mạng lưới an toàn xã hội. Khi suy giảm khả năng hoặc mất sức lao động cũng như không có lương hưu hay tích lũy thu nhập, họ chỉ còn 2 con đường: Phụ thuộc vào con cháu hoặc sống dựa vào trợ cấp nhà nước.

Trong khi đó, nguồn trợ cấp xã hội phụ thuộc vào tiền thuế, do đó, việc hàng chục triệu lao động đứng ngoài hệ thống an sinh hôm nay sẽ trở thành gánh nặng ngân sách cho tương lai. Theo Cục Thống kê, ngoài 32,4 triệu lao động phi chính thức, cả nước còn có hơn 4,1 triệu lao động tự sản tự tiêu (với 88,6% ở nông thôn và 65,4% là phụ nữ). Đây đều là những nhóm lao động có quy mô lớn nhưng còn hạn chế về khả năng tiếp cận hệ thống an sinh xã hội.

 Vấn đề “khoảng giữa mất tích” không chỉ dừng lại ở hiện tại mà còn có tính chất tích tụ và bùng phát theo thời gian. Hiện nay, có khoảng 40% người cao tuổi ở Việt Nam không có lương hưu hay khoản trợ cấp xã hội nào, tạo ra một khoảng trống an sinh lớn ngay trong chính nhóm dân số già.

Nhấn mạnh khoảng trống hưu trí đang là thách thức lớn, ông Đào Quốc Bảo - Phó Tổng Giám đốc Khách hàng Doanh nghiệp Sun Life Việt Nam - dẫn số liệu của BHXH Việt Nam: Trong 14,4 triệu người độ tuổi nghỉ hưu, chỉ khoảng 5,1 triệu người (38%) có lương hưu hoặc trợ cấp hằng tháng. Phần lớn người cao tuổi còn lại phải phụ thuộc vào tiết kiệm, con cháu hoặc tiếp tục lao động để bảo đảm cuộc sống khi về già.

Nếu lực lượng lao động hiện tại với khoảng 61,5% là phi chính thức và 55% đứng ngoài BHXH, tiếp tục di chuyển và dồn vào nhóm cao tuổi trong 10 đến 20 năm tới, khoảng trống an sinh xã hội sẽ ngày càng nới rộng. Khi đó, hệ thống an sinh xã hội sẽ đứng trước sức ép chi trả và hỗ trợ.

Cần lưới an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt

Để lấp khoảng trống an sinh này, giải pháp trọng tâm là cần xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng linh hoạt. GS,TS. Giang Thanh Long cho rằng, đã đến lúc các nghị quyết quan trọng như Nghị quyết 28 năm 2018 về đổi mới và phát triển hệ thống BHXH cần phải được thúc đẩy thực thi một cách quyết liệt và thực chất, nhằm tạo ra sự chuyển biến mang tính bước ngoặt, mở rộng diện bao phủ an sinh và bảo vệ người lao động trước các rủi ro của thị trường.

Ngày 09/10/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà ký Quyết định số 1960/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về tình hình thực hiện chính sách an sinh xã hội. Mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam sẽ hình thành cơ bản hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao trùm, bảo đảm sàn an sinh tối thiểu cho tất cả người dân. Sàn an sinh tối thiểu phải bảo đảm chăm sóc y tế thiết yếu, thu nhập cơ bản và điều kiện phát triển cho trẻ em, hỗ trợ người trong độ tuổi lao động khi mất việc, mất sinh kế…; bảo đảm thu nhập và chăm sóc thiết yếu cho người cao tuổi. Trên nền tảng đó, tiếp tục phát triển các tầng bảo hiểm bắt buộc, tự nguyện, bổ sung, hướng tới lợi ích thực chất cho người dân và sự bền vững của thế hệ sau…

Việc hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội trở nên cấp thiết khi tiến trình già hóa dân số diễn ra nhanh. Dự báo Việt Nam sẽ chuyển sang cơ cấu “dân số già” vào năm 2034 và khép lại thời kỳ “dân số vàng” vào năm 2036. Bài toán đặt ra là mở rộng diện bao phủ an sinh, đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ phù hợp với đặc thù việc làm và khả năng đóng góp của từng nhóm lao động, bảo đảm người dân có điểm tựa an sinh khi về già./.