Lấp khoảng trống dưỡng lão

Trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng, việc xây dựng một mô hình dưỡng lão phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam không chỉ là nhu cầu cấp thiết mà còn là một trong những trụ cột của chính sách an sinh xã hội bền vững.

Dân số già hóa nhanh

Theo Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê), tính đến năm 2021, Việt Nam có khoảng 12,8% dân số từ 60 tuổi trở lên. Dự báo đến năm 2038, nhóm dân số này sẽ chiếm hơn 20% và vượt ngưỡng 25% vào năm 2050, tương đương hơn 27 triệu người. Sự thay đổi cơ cấu dân số này đặt ra hàng loạt thách thức cho hệ thống chăm sóc y tế, dịch vụ xã hội, đặc biệt là mô hình dưỡng lão.

Kết quả đánh giá ban đầu cho thấy hệ thống dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi tại Việt Nam còn nhỏ lẻ, phân tán và thiếu chuyên nghiệp. Số lượng các trung tâm dưỡng lão công lập rất hạn chế, chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM. Trong khi đó, các trung tâm tư nhân có mức chi phí cao, dao động từ 7 đến 20 triệu đồng mỗi tháng, vượt ngoài khả năng chi trả của đa số người cao tuổi hoặc các gia đình có thu nhập trung bình. Mô hình chung về chăm sóc người cao tuổi vẫn là khoảng trống bởi việc dựa vào gia đình hoàn toàn hay các trục chuyên môn trong mô hình dưỡng lão bán trú - nội trú chưa được xác lập rõ ràng.

Hướng dẫn người bệnh tập phục hồi chức năng tại Bệnh viện Hữu Nghị (Hà Nội). Ảnh: NGỌC DUNG

Một khảo sát của Sở Y tế TP HCM năm 2023 cho thấy trong số hơn 13.000 người cao tuổi được khám sàng lọc tại cộng đồng, có tới 52,27% mắc cao huyết áp, 29,99% có nguy cơ mắc đái tháo đường, 3,05% có dấu hiệu trầm cảm, 19,8% có nguy cơ té ngã và gần 10% bị phụ thuộc vào người khác trong sinh hoạt hằng ngày. Những con số này cho thấy nhu cầu chăm sóc y tế và hỗ trợ dài hạn là vô cùng lớn, đòi hỏi phải có một hệ thống dịch vụ bài bản, chuyên biệt dành cho người cao tuổi. Đòi hỏi này không chỉ là những biện pháp nhỏ lẻ mà phải là các giải pháp có tầm nhìn như một chiến lược. Mô hình dưỡng lão như thế nào từ góc độ chính sách đến vận hành, quản trị chất lượng, bảo đảm phát triển bền vững, công bằng xã hội... là những yêu cầu rất lớn dành cho nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách, người làm đào tạo.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản

Bằng cách đối sánh cho thấy Nhật Bản - quốc gia có tỉ lệ dân số già cao nhất thế giới với 28,7% dân số trên 65 tuổi vào năm 2020 - đã triển khai từ năm 2000 hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn toàn dân (Long - Term Care Insurance), nhằm tách trách nhiệm chăm sóc khỏi gia đình, xây dựng một hệ thống dịch vụ công - tư kết hợp, lấy cộng đồng làm nền tảng.

Hệ thống này không chỉ bảo đảm quyền được chăm sóc của người cao tuổi mà còn thúc đẩy sự chuyên môn hóa trong dịch vụ và minh bạch trong quản lý. Người dân Nhật Bản từ 40 tuổi trở lên bắt buộc tham gia đóng bảo hiểm chăm sóc dài hạn và khi đủ điều kiện (từ 65 tuổi hoặc mắc bệnh mạn tính liên quan đến lão hóa), họ được tiếp cận một hệ thống chăm sóc phân tầng, bao gồm: Chăm sóc tại nhà, bán trú, nội trú, hỗ trợ sinh hoạt, phục hồi chức năng, tư vấn tâm lý và các hoạt động cộng đồng. Chính quyền địa phương là đơn vị điều phối, cấp phép và giám sát chất lượng dịch vụ, giúp gắn kết các nguồn lực tại chỗ để hình thành mô hình "chăm sóc cộng đồng toàn diện".

Điểm đặc biệt của mô hình Nhật Bản là việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ trong chăm sóc: Từ robot hỗ trợ vận động, AI dự đoán rủi ro té ngã, đến các thiết bị theo dõi giấc ngủ và hệ thống cảnh báo sớm. Chính phủ Nhật không chỉ khuyến khích mà còn hỗ trợ tài chính cho các cơ sở ứng dụng công nghệ, giúp giảm tải gánh nặng cho nhân viên và người thân, đồng thời tăng cường chất lượng sống cho người cao tuổi. Tuy nhiên, Việt Nam không thể sao chép nguyên mẫu Nhật Bản vì khác biệt về thu nhập, cấu trúc gia đình và năng lực chi trả bảo hiểm.

Chúng ta có thể điều nghiên việc chăm sóc người cao tuổi từ cấp quốc gia đến từng tỉnh, thành nhưng phải bằng một nghiên cứu dọc để xác lập các luận cứ. Điển hình như TP HCM đã triển khai Chỉ thị số 35/CT-TTg ngày 23-12-2025 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số trên địa bàn thành phố như một động thái rất tích cực. Tuy vậy, kinh nghiệm điển hình trên cho thấy Việt Nam cần phát triển một mô hình dưỡng lão mang tính tích hợp, linh hoạt, phù hợp với bối cảnh địa phương và điều kiện ngân sách cũng như đặc trưng văn hóa và sự tương tác xã hội.

Khuyến khích hợp tác công - tư

Để người già được chăm sóc tốt hơn, phải có sự đa dạng trong loại hình dịch vụ: Từ chăm sóc tại nhà, chăm sóc bán trú, lưu trú ngắn ngày đến các trung tâm dưỡng lão toàn thời gian. Mỗi dịch vụ cần gắn với đánh giá nhu cầu cụ thể, có hệ thống sàng lọc và phân loại mức độ cần chăm sóc. Việc chăm sóc không chỉ dừng lại ở y tế mà cần kết hợp phục hồi chức năng, chăm sóc tinh thần và hỗ trợ xã hội. Song song đó, việc huy động xã hội hóa cần được cụ thể hóa bằng các chính sách khuyến khích tài chính cho doanh nghiệp, tổ chức phi lợi nhuận và cá nhân tham gia lĩnh vực dưỡng lão. Có thể áp dụng mô hình hợp tác công - tư (PPP), nơi Nhà nước bảo đảm cơ sở hạ tầng và giám sát chất lượng, còn tư nhân cung cấp dịch vụ.

Một vấn đề cấp thiết là xây dựng hệ thống bảo hiểm chăm sóc dài hạn, tách biệt khỏi BHYT hiện nay. Chính sách này cần có sự đồng chi trả giữa người dân, Nhà nước và tổ chức xã hội. Việc này không chỉ giúp người cao tuổi giảm gánh nặng chi phí mà còn tạo động lực cho các cơ sở dịch vụ hoạt động chuyên nghiệp, có trách nhiệm và minh bạch hơn. Đội ngũ nhân lực cũng phải được chú trọng cả về số lượng và chất lượng.

Về phương diện chính sách, Quốc hội nên sớm ban hành Luật Chăm sóc người cao tuổi với các quy định rõ ràng về quyền lợi, nghĩa vụ, tiêu chuẩn dịch vụ, phân tầng chăm sóc và cơ chế tài chính. Chính phủ cần mạnh dạn giao các địa phương thí điểm xây dựng mô hình "khu dân cư thân thiện với người cao tuổi" - nơi tích hợp y tế cơ bản, dịch vụ xã hội, không gian sinh hoạt cộng đồng và hỗ trợ công nghệ. Mô hình dưỡng lão bán trú, nội trú hay mô hình "các ngày trong tuần" cần được đối sánh, xây dựng và khai thác.

Trong bối cảnh già hóa dân số không thể đảo ngược và ngày càng gia tăng thì việc đầu tư xây dựng mô hình chăm sóc người cao tuổi bài bản, hiện đại và nhân văn là một trong những chiến lược quan trọng để bảo đảm an sinh xã hội bền vững. Việt Nam cần sớm chuyển từ tư duy "trợ giúp người già yếu" sang tư duy "trao quyền và hỗ trợ sống độc lập cho người cao tuổi".

Ông NGUYỄN TRỌNG DIỆN, Giám đốc Sở Y tế Hà Nội:

Tận dụng cơ sở dôi dư làm điểm chăm sóc sức khỏe

Hà Nội đang đẩy mạnh phát triển hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi với định hướng mỗi địa phương có một bệnh viện lão khoa và các khoa lão tại bệnh viện đa khoa. Thành phố dự kiến xây dựng Bệnh viện Lão khoa số 1 trên cơ sở chuyển đổi công năng một cơ sở tại phường Tây Tựu, quy mô hơn 2 ha. Ngoài ra, Trường ĐH Y Hà Nội cũng khởi công trung tâm chăm sóc sức khỏe, trong đó có mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Cùng với đó, Hà Nội phát triển thêm các mô hình trung tâm dưỡng lão, chăm sóc ban ngày và tổ hợp trị liệu, phục hồi chức năng nhằm giúp người cao tuổi thuận lợi tiếp cận dịch vụ y tế, chăm sóc sức khỏe và sinh hoạt cộng đồng. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều trụ sở dôi dư cũng được nghiên cứu sử dụng làm điểm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại xã, phường.

Nhu cầu ngày càng tăng đặt ra yêu cầu phát triển các mô hình chăm sóc chuyên biệt, toàn diện cả về điều trị, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và hỗ trợ tinh thần. Hà Nội hiện thí điểm nhiều mô hình chăm sóc sức khỏe ban ngày cho người cao tuổi tại cộng đồng, cung cấp các dịch vụ khám, chữa bệnh, phục hồi chức năng, tư vấn tâm lý, sinh hoạt văn hóa và thể dục thể thao.

PGS-TS-BS TĂNG CHÍ THƯỢNG, Giám đốc Sở Y tế TP HCM:

Xây dựng hệ sinh thái chăm sóc đa tầng

TP HCM hiện có khoảng 36 cơ sở chăm sóc dưỡng lão công lập và tư nhân, con số rất thấp so với nhu cầu. Già hóa diễn ra nhanh trong bối cảnh gia đình truyền thống thu hẹp. Dịch vụ dưỡng lão chủ yếu là nuôi dưỡng tập trung, thiếu các hình thức linh hoạt như chăm sóc tại nhà, ban ngày, nhà có hỗ trợ hay chăm sóc giảm nhẹ. Hệ thống còn phân mảnh, thiếu liên kết, chất lượng chưa đồng đều, nhân lực thiếu chuyên môn và cơ chế tài chính chưa bền vững. Thành phố định hướng xây dựng hệ sinh thái chăm sóc đa tầng từ chăm sóc tại nhà, cộng đồng đến dưỡng lão và chăm sóc cuối đời với trọng tâm chuẩn hóa chất lượng, phát triển nhân lực và phối hợp liên ngành.