Lập lá chắn thể chế bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với các chế tài kiên quyết, cấm triệt để thuốc lá thế hệ mới chính là giải pháp then chốt nhằm bịt kín kẽ hở pháp lý, kiến tạo không gian sống an toàn, văn minh cho người dân.

Khoảng trống pháp lý nhìn từ cơ sở y tế

Dạo một vòng qua khuôn viên Bệnh viện Đa khoa Ba Vì những ngày này, cảm nhận rõ nét nhất của người bệnh và thân nhân là bầu không khí trong lành. Từng biển cấm hút thuốc được bố trí dễ nhìn ở hành lang, góc sân cùng với đó là sự kiên trì, tận tụy của đội ngũ cán bộ, nhân viên y tế trong việc nhắc nhở từng lượt người nhà người bệnh. Là một đơn vị y tế tuyến cơ sở đang nỗ lực chuyển mình mạnh mẽ về chuyên môn kỹ thuật, Bệnh viện Đa khoa Ba Vì xác định việc kiên định xây dựng mô hình bệnh viện không khói thuốc để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Quang cảnh một trong các chương trình truyền thông, tuyên truyền phòng chống tác hại của thuốc lá được tổ chức tại Bệnh viện đa khoa Ba Vì. Ảnh: Văn Lập

Theo Trung tướng, Tiến sĩ, bác sĩ Chu Tiến Cường, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Quân dân y Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Quân y (Bộ Quốc phòng), việc kiến tạo môi trường không khói thuốc tại các cơ sở y tế không đơn thuần là hoàn thành một quy định hành chính, mà là giải pháp căn cơ để bảo vệ bệnh nhân, y, bác sĩ và toàn xã hội. Đồng quan điểm đó, Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Ba Vì Phạm Bá Hiền khẳng định, bệnh viện là nơi tập trung nhiều người có thể trạng suy yếu, người cao tuổi, trẻ nhỏ và người mắc các bệnh lý nền mạn tính. Đây chính là những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước làn khói thuốc độc hại.

Đặc biệt, Bệnh viện Đa khoa Ba Vì hiện đang quản lý, theo dõi và điều trị cho hơn 1.000 người bệnh mắc hen phế quản và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Với những lá phổi vốn dĩ đã chịu nhiều tổn thương, khói thuốc chính là tác nhân kích hoạt các đợt cấp nguy hiểm, đẩy nhanh tiến trình suy giảm chức năng hô hấp và ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng người bệnh. Do đó, việc quyết liệt làm sạch không gian viện không chỉ nhằm đáp ứng các quy định pháp luật hiện hành, mà còn hiện thực hóa sâu sắc tinh thần “lấy phòng bệnh là chính, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân từ sớm, từ xa” theo đúng chủ trương tại Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Bệnh nhân Phùng Công Trường, 70 tuổi, trú tại xã Quảng Oai, chia sẻ rằng trước đây ông từng hút thuốc lá và mắc bệnh hen phế quản nặng. Nhờ sự phân tích thấu đáo, tư vấn tận tình của các y, bác sĩ trong mỗi đợt khám định kỳ hằng tháng, ông đã kiên quyết từ bỏ thói quen độc hại này để cứu lấy lá phổi của mình.

Hoạt động thăm khám của bác sĩ dành cho bệnh nhân. Ảnh: Văn Lập

Đằng sau những cố gắng không ngừng nghỉ của tuyến y tế cơ sở vẫn là vô vàn khó khăn, bất cập. Các nhân viên y tế hàng ngày chỉ có thể dừng lại ở việc tuyên truyền, giải thích, vận động hoặc yêu cầu dập tắt tàn thuốc, không có thẩm quyền hay công cụ chế tài xử phạt. Khói thuốc lá truyền thống tại các quán nước, vỉa hè bao quanh cổng viện vẫn âm ỉ phả vào không gian điều trị. Đáng lo ngại hơn, sự xuất hiện tinh vi của các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, shisha ngụy trang dưới dạng thỏi son, cây bút với đủ loại hương liệu kích thích thị giác và vị giác đang luồn lách qua các kẽ hở pháp lý để tấn công giới trẻ và len lỏi vào các khu vực công cộng. Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sau hơn một thập kỷ triển khai đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử ban đầu, nhưng nay đã bộc lộ những khoảng trống lớn trước biến tướng khôn lường của thị trường, đòi hỏi phải có một bước chuyển mình mang tầm vóc thể chế.

Bước ngoặt thể chế

Trước đòi hỏi bức thiết của thực tiễn đời sống và nhằm thể chế hóa chủ trương lớn của Đảng, Quốc hội, Bộ Y tế đã hoàn thiện hồ sơ dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá để trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Đây được coi là bước tiến đột phá nhằm thiết lập một hành lang pháp lý bảo vệ nhân dân.

Điểm sáng nổi bật và mang tính thời sự nhất của dự thảo Luật lần này là việc thể chế hóa Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị bằng cách luật hóa khái niệm và cấm toàn diện chuỗi cung ứng, sử dụng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới. Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: Dự thảo Luật sửa đổi lần này luật hóa khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, cấm toàn bộ chuỗi sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng các sản phẩm này, cùng túi ngậm nicotine và shisha, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, kiểm nghiệm, giám định được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Điểm mới nữa, đó là cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức; định nghĩa rõ "trưng bày" và "tiếp thị trực tiếp" để dễ xử lý vi phạm.

Một sự kiện hưởng ứng Chạy vì môi trường không khói thuốc và tương lai xanh do Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế) phối hợp một số đơn vị tổ chức, tháng 10-2026. Ảnh: BYT

Lộ trình chuyển tiếp sáu tháng kể từ ngày luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1-7-2027 thể hiện sự thận trọng, hài hòa, nhưng tinh thần nghiêm cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi cùng yêu cầu bắt buộc công bố tiêu chuẩn với xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào đã khẳng định quyết tâm làm trong sạch thị trường tiêu thụ.

Không dừng lại ở việc răn đe và cấm đoán, tính nhân văn sâu sắc của dự thảo Luật còn được khẳng định qua việc bãi bỏ các điều kiện kinh doanh rườm rà đối với dịch vụ cai nghiện thuốc lá, chuyển sang cơ chế quản lý dựa trên việc tuân thủ các hướng dẫn chuyên môn y tế. Rào cản hành chính được dỡ bỏ sẽ mở đường cho các bệnh viện tuyến cơ sở cũng như mạng lưới y tế dự phòng rộng khắp được tự chủ triển khai các chương trình tư vấn, điều trị hỗ trợ cai nghiện thuốc lá một cách thuận tiện, khoa học và dễ tiếp cận hơn cho người dân.