Lạp nguyệt là gì, vì sao có tên gọi tháng Chạp?

Tháng Chạp từ lâu đã trở thành một dấu mốc đặc biệt trong tâm thức người Việt. Đây không chỉ đơn thuần là tháng cuối cùng của năm Âm lịch, mà còn là khoảng thời gian dày đặc những nghi lễ truyền thống, những hoạt động hướng về tổ tiên, cội nguồn và sự chuẩn bị cho khoảnh khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới.

Trong nhịp sống hiện đại, dù nhiều phong tục đã giản lược, nhưng ý nghĩa tinh thần của tháng Chạp vẫn vẹn nguyên, đó là một tháng của sum họp, của tri ân, của tổng kết và hy vọng.

Trong cách gọi quen thuộc hằng ngày, chúng ta vẫn nói “tháng Chạp” để chỉ tháng 12 Âm lịch. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu vì sao tháng này lại có tên như vậy, chữ “chạp” thực chất có nghĩa là gì.

Lạp nguyệt và nguồn gốc tên gọi tháng Chạp

Xét về mặt ngôn ngữ, “tháng Chạp” thực chất là cách gọi đã được Việt hóa từ “Lạp nguyệt”, tên gọi của tháng cuối cùng trong năm âm lịch theo tiếng Hán. Chữ “chạp” trong tiếng Việt là biến âm của chữ “lạp”. Qua quá trình tiếp biến văn hóa lâu dài, “Lạp nguyệt” đã đi vào đời sống dân gian và dần trở thành “tháng Chạp”, một cách gọi vừa gần gũi, vừa mang đậm bản sắc Việt.

Trong văn hóa Trung Hoa cổ, chữ “lạp” gắn liền với nghi lễ tế thần cuối năm. Đây là một nghi thức quan trọng, nhằm tổng kết những việc đã qua trong suốt một năm và cầu mong cho năm mới được bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Chính vì tháng diễn ra nghi lễ này mang ý nghĩa thiêng liêng như vậy nên được gọi là “Lạp nguyệt”, trong đó “nguyệt” có nghĩa là tháng.

Khi nhắc đến chữ “lạp”, người ta còn liên tưởng tới tục “lạp mả”, tức việc đi thăm nom, sửa sang và dọn dẹp phần mộ tổ tiên vào dịp cuối năm. Đây là một công việc quen thuộc, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng hiếu kính của con cháu đối với ông bà, tổ tiên, đồng thời cũng là sự chuẩn bị chu đáo để đón Tết Nguyên đán. Trong tiếng Hán, “lạp” còn được dùng với nghĩa là lễ tất niên, gắn với các tập tục tổng kết năm cũ, tạ ơn thần linh và tưởng niệm tổ tiên.

Theo dòng chảy thời gian, “Lạp nguyệt” được người Việt tiếp nhận, đọc chệch đi và gọi thành “tháng Chạp”. Cũng từ đây, trong đời sống dân gian xuất hiện cụm từ “giỗ chạp”, chỉ những dịp cúng giỗ, lễ nghi tưởng niệm tổ tiên, ông bà. Đáng chú ý, các lễ cúng này thường diễn ra nhiều hơn vào tháng cuối năm, khi con cháu có điều kiện sum họp đông đủ, cùng nhau lo việc hương khói.

Bên cạnh cách lý giải gắn với nghi lễ, chữ “lạp” trong tiếng Hán còn mang một nghĩa khác là “thịt”. Thời xưa, tháng cuối năm là thời điểm người dân chuẩn bị tích trữ lương thực để vượt qua mùa đông lạnh giá và lo liệu cho những ngày Tết. Trong các loại thực phẩm, thịt được xem là quý giá và quan trọng, tượng trưng cho sự no đủ, sung túc. Vì vậy, “lạp” dần gắn với hình ảnh của sự đầy đặn, ấm no.

Từ “lạp” này còn xuất hiện trong tên gọi “lạp xường” (hay lạp xưởng). Trong đó, “xường” hay “xưởng” nghĩa là ruột (theo âm Hán Việt là “trường”), còn “lạp” chỉ thịt. Lạp xưởng vì thế là món ăn được làm từ thịt nhồi vào ruột, rất phổ biến trong dịp cuối năm, khi người dân làm thực phẩm để dành và chuẩn bị cho mâm cỗ Tết.

Với người Việt, tháng Chạp vì thế mang một ý nghĩa rất đặc biệt. Đây là khoảng thời gian con người hướng nhiều hơn về cội nguồn, chăm lo hương khói, thăm nom phần mộ tổ tiên. Ở góc độ đời sống, tháng Chạp còn được xem là “hạn chót” để hoàn thành những dự định của năm cũ, khép lại công việc dang dở, gác lại điều không may, những phiền muộn, để sẵn sàng đón một năm mới với nhiều hy vọng tốt đẹp hơn.

Tháng Chạp hay Lạp nguyệt không chỉ là tháng cuối năm Âm lịch mà còn là thời điểm có nhiều nghi lễ, phong tục, hướng về tổ tiên và chuẩn bị đón Tết. (Ảnh: Ngô Nhung)

Tháng Chạp năm Ất Tỵ ứng vào ngày tháng nào Dương lịch?

Theo lịch vạn niên, tháng Chạp năm Ất Tỵ 2025 sẽ bắt đầu từ ngày 19/1/2026 Dương lịch và kết thúc vào ngày 16/2/2026 Dương lịch. Như vậy, tháng Chạp không nằm trọn trong một tháng dương lịch cụ thể, mà kéo dài từ giữa tháng 1 sang giữa tháng 2 của năm 2026.

Khoảng thời gian này cũng chính là lúc không khí Tết lan tỏa rõ rệt nhất. Từ thành thị đến nông thôn, đâu đâu cũng thấy sự chuyển mình, đường phố bắt đầu rực rỡ sắc hoa, chợ búa đông đúc hơn, trong mỗi gia đình là những kế hoạch dọn dẹp, mua sắm, sum họp.

Tháng Chạp vì thế được xem là giai đoạn tất bật nhất trong năm, nhưng cũng là giai đoạn ấm áp nhất, khi con người mong ngóng trở về bên gia đình và chuẩn bị cho một khởi đầu mới.

Các phong tục truyền thống trong tháng Chạp

Những phong tục quen thuộc của người Việt trong tháng Chạp được gìn giữ qua nhiều đời nay:

Dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa

Ngay từ những ngày đầu tháng Chạp, nhiều gia đình đã bắt tay vào việc tổng vệ sinh, sắp xếp lại đồ đạc, lau chùi bàn thờ, quét dọn nhà cửa. Hoạt động này không chỉ nhằm làm cho không gian sống gọn gàng, sạch sẽ hơn, mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc: “tống cựu nghênh tân”, tiễn cái cũ đi, đón điều mới đến.

Lễ cúng ông Công, ông Táo (23 tháng Chạp)

Ngày 23 tháng Chạp âm lịch là một trong những dấu mốc quan trọng nhất của tháng. Theo quan niệm dân gian, đây là ngày Táo quân cưỡi cá chép lên trời để báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc lớn nhỏ diễn ra trong gia đình suốt một năm.

Vì vậy, các gia đình thường chuẩn bị lễ cúng ông Công, ông Táo với mâm cỗ tươm tất, kèm theo mũ áo Táo quân và cá chép sống để phóng sinh. Nghi lễ này vừa thể hiện mong muốn “báo cáo” những điều tốt đẹp, vừa gửi gắm ước vọng về sự che chở, phù hộ cho năm mới.

Tảo mộ, thăm viếng phần mộ tổ tiên

Một phong tục đẹp và giàu ý nghĩa trong tháng Chạp là tảo mộ. Vào những ngày cuối năm, các gia đình thường tổ chức đi thăm viếng, quét dọn và thắp hương tại phần mộ tổ tiên. Đây không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ, tri ân người đã khuất, mà còn mang ý nghĩa “mời” tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Hoạt động này gắn liền với quan niệm rằng, Tết không chỉ là ngày đoàn tụ của người sống, mà còn là thời điểm kết nối thiêng liêng giữa các thế hệ.

Chuẩn bị Tết gói bánh chưng, mua sắm

Tháng Chạp cũng là lúc chợ Tết trở nên nhộn nhịp. Người dân bắt đầu mua sắm hoa Tết, quần áo mới, mứt, bánh, gạo nếp và nhiều vật dụng cần thiết khác để sẵn sàng đón năm mới. Trong số đó, gói bánh chưng, bánh tét là hoạt động không thể thiếu ở nhiều gia đình.

Không chỉ đơn thuần là chuẩn bị món ăn, việc quây quần bên nồi bánh còn là dịp để các thế hệ sum họp, trò chuyện, chia sẻ và gìn giữ hương vị truyền thống.

Gói bánh chưng, bánh tét là hoạt động không thể thiếu ở nhiều gia đình dịp ngày cuối năm.

Vì sao nói tháng Chạp là tháng trồng khoai?

Trong kho tàng ca dao Việt Nam có câu ca da rất quen thuộc: “Tháng Chạp là tháng trồng khoai/ Tháng Giêng trồng đậu, tháng Hai trồng cà..."

Câu ca dao này phản ánh kinh nghiệm canh tác nông nghiệp của cha ông từ xa xưa. Người ta nói tháng Chạp là tháng trồng khoai bởi đây là thời điểm thích hợp để gieo trồng khoai lang vụ Đông – Xuân ở miền Bắc. Sau khi đã gặt xong vụ mùa chính, nông dân tận dụng quỹ đất và điều kiện thời tiết để trồng khoai. Thời tiết lúc này tương đối mát mẻ, độ ẩm phù hợp, giúp cây khoai phát triển tốt, cho củ to, chắc.

Không chỉ đơn thuần là một lời nhắc về mùa vụ, câu ca dao còn cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa tháng Chạp và nhịp sống nông nghiệp truyền thống. Trong khi ở góc độ văn hóa tâm linh, tháng Chạp là tháng của lễ nghi và chuẩn bị Tết, thì ở góc độ sản xuất, đây vẫn là một khoảng thời gian lao động, vun trồng, đặt nền móng cho nguồn lương thực của năm sau.

Nhật Thùy