Lê Thành Nghị - một trí thức áo lính

Khi chuẩn bị các công việc cho Kỷ niệm 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên, người tôi nghĩ đến, trao đổi, xin ý kiến nhiều nhất là nhà thơ, nhà phê bình Lê Thành Nghị. Thế hệ đi sau như chúng tôi tuy có ít kinh nghiệm nhưng lợi thế là không ít. Lợi thế chính là kinh nghiệm đang ở trong trái tim, bộ óc của người đi trước. Anh em trẻ đi sau xin phép các chú, các anh hãy mở rộng cánh cửa giúp chúng tôi thực hiện những công việc, khát vọng, nhiệm vụ của mình. Ở Văn nghệ Quân đội, điều đó luôn diễn ra một cách rất tự nhiên. Đó chính là vẻ đẹp nhất của đội ngũ nhà văn quân đội.

Nhà thơ, nhà phê bình Lê Thành Nghị

Nhà thơ, nhà phê bình Lê Thành Nghị

Một cốt cách trí thức

Trò chuyện với Lê Thành Nghị ngày hôm nay ông ở độ tuổi tròn tám mươi, với Lê Thành Nghị của ba mươi năm trước ngày tôi viết những trang văn đầu tiên thập thò nơi bậc thềm Văn nghệ Quân đội, dường như chẳng đổi khác. Ông vẫn vậy, chân thành, bình dị, dễ gần mà vô cùng sâu sắc, mỗi lời nói đều được cân nhắc kỹ càng, luôn gợi mở và có trách nhiệm cao với người đối thoại. Thậm chí nhiều kịch bản phim chân dung, chương trình giao lưu các văn nghệ sĩ, Lê Thành Nghị còn giúp cánh biên tập, đạo diễn truyền hình từ câu văn kịch bản đến sắp xếp bố cục theo cá tính và biên niên thời gian mỗi nhân vật, gắn với các thời kỳ văn học nghệ thuật rất khoa học. Rất thú vị là điều này đến nay, Lê Thành Nghị hoàn toàn có thể chưa biết.

Nhắc tới Lê Thành Nghị, không ít người trong đó có tôi luôn phân vân sẽ sắp xếp ông ở khu vực nhà thơ hay nhà lý luận phê bình văn học? Lê Thành Nghị được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 3 năm 2012 với các tập thơ: Mùa không gió; Mưa trong thành phố đã chứng tỏ vị trí, tầm vóc thơ ông trong lòng bạn đọc, trong lòng chiến sĩ và nhân dân.

Còn với một Lê Thành Nghị - nhà lý luận phê bình văn học thì sao? Rành rành ra đấy một nhà lý luận phê bình văn học Lê Thành Nghị với học vị Tiến sĩ được đào tạo bài bản tại Liên Xô thì tất nhiên ông phải là một nhà phê bình văn học chuyên nghiệp còn bàn cãi nỗi gì? Ở Văn nghệ Quân đội, Lê Thành Nghị trưởng thành từ Biên tập viên phê bình, Trưởng ban Lý luận phê bình, Phó Tổng Biên tập và luôn được giao nhiệm vụ tham gia các hội đồng, chấm các giải thưởng ở khu vực lý luận phê bình văn học. Ở Hội Nhà văn cũng vậy, ông từng là Chủ tịch Hội đồng Lý luận phê bình, tham gia các hội đồng về chuyên ngành lý luận phê bình văn học nghệ thuật của Trung ương. Trong bộ Tổng tập Nhà văn Quân đội, Lê Thành Nghị cũng được xếp vào khu vực văn xuôi - lý luận phê bình với chuyên luận đặc sắc Trong ý thức nghệ thuật của Nguyễn Thi (Qua những chương tiểu thuyết “Ở xã Trung Nghĩa”) cùng nhiều tác phẩm phê bình, mà tiêu biểu nhất là tập Bóng người trong bóng núi đã cho thấy một Lê Thành Nghị lý luận phê bình giàu bản sắc với những thành tựu rất đáng kể góp phần làm giàu đời sống lý luận phê bình văn học trong hàng chục năm qua.

Khi thực hiện cuốn sách Ba nhà thơ họ Phùng: Phùng Cung, Phùng Quán, Phùng Khắc Bắc, tôi đã được Lê Thành Nghị vừa cung cấp tài liệu vừa góp ý cách tổ chức bản thảo, lựa chọn các bài viết đích đáng nhất nhằm làm nổi bật những cống hiến về thơ và đặc sắc trong đời sống của ba nhà thơ họ Phùng. Lê Thành Nghị không chỉ giảng giải trên tinh thần khoa học xã hội nhân văn về thơ và đời của ba nhà thơ họ Phùng mà ông còn đưa ra những nhận định, đánh giá khách quan, thấu đáo, hiểu biết sâu sắc và rất công bằng với từng người, nhất là tình cảm bền chặt, tôn trọng tài năng của ông dành cho nhà thơ Phùng Khắc Bắc. Đó cũng là sự giải thích và sự hấp dẫn để tôi mạnh mẽ bước vào địa hạt phê bình văn học nghệ thuật từ các chân dung văn học - một niềm vui không nhỏ đối với một người sáng tác như tôi.

Chiều sâu thơ người lính

Đối với thơ, chất trí thức áo lính của Lê Thành Nghị từ những bài thơ đầu tiên tới hôm nay dường như luôn nhất quán. Và tôi đã tự đi tìm câu trả lời trong chính thơ ông. Bài thơ Mặt trời bé con của mẹ, Lê Thành Nghị viết trong khoảng thời gian như tác giả ghi chú là 22 năm (1975-1997): Như thể trước vô biên sóng bể/ Trước mênh mông ánh sáng mùa hè/ Những hạt cát bé con - mặt trời con của mẹ/ Chúng con vừa thắng trận - sớm nay về…

Và đây, bài thơ Chiến tranh Lê Thành Nghị viết năm 1975: Người con trai cuối cùng của mẹ ra đi/ Hoa xoan đứng một bờ lặng ngắt!/ Hình như hoa đã tím khác thường/ Dù hoa không biết mỏi!/ Ngày chiến tranh, mặt trời đi trong bóng tối/ Đêm chiến tranh mặt trời như mẹ thức trắng đêm/ Lắng từng bước chân con/ Nhưng đêm đêm chỉ dội về tiếng súng/ Ôi để hiểu giá của một ngày hòa bình/ Hãy sinh những đứa con trai/ Và như mẹ/ Đêm đêm ngồi chờ từ mặt trận.

Tôi đã không ít lần lặng đi rất lâu trước hai bài thơ viết về mẹ của Lê Thành Nghị. Còn biết nói gì đây khi người lính nhà thơ Lê Thành Nghị đã định nghĩa chiến tranh từ điểm nhìn về những người mẹ trong tư thế của một người con bước vào chiến tranh, ở trong chiến tranh đến ngày hòa bình với những suy tư rất riêng, rất thật.

Thơ Lê Thành Nghị luôn sâu đậm thảo thơm nghĩa tình đồng đội, đồng thời cách thể hiện của ông luôn ở một vị thế sâu sắc, hội tụ từ rất nhiều sự kiện, hình ảnh, đôi khi là địa danh trong đời sống để vào thơ nhuần nhụy, tự nhiên, điều này thật chẳng dễ dàng và dường như thơ ông luôn có tính triết lý của một người trí thức, thứ luôn phảng phất, nhiều lúc đã hiện ra khá đậm đặc trong câu chữ mỗi bài thơ: Gió dừng lại trên nghĩa trang Trường Sơn/ Bạn bè nhóm lửa và hát với người đã khuất/ Bao năm chiến tranh đất nước đốt đuốc đi tìm/ Từ góc rừng sâu, từ khe núi khuất/ Các anh về đây trùng điệp họ tên/ Trên cả chia ly, mất mát/ Trên cả nước mắt, trên cả nỗi đau/ Chiều nghĩa trang con chim nào khắc khoải hót/ Nó nói gì với máu dưới đất sâu…? (Quảng Trị, một thoáng mùa hè).

Tôi đã đứng sững lại rất lâu trước câu thơ Nó nói gì với máu dưới đất sâu…? mà liên tưởng tới những người đã khuất, những người mãi mãi ra đi từ mái tranh nghèo, để bây giờ hội tụ về đây “trùng điệp họ tên” trong một chiều nghĩa trang khắc khoải con chim hót.

Trong những vỉa tầng câu chữ, dường như Lê Thành Nghị đã bén rễ rất tự nhiên với đạo thiền. Thơ ông không còn dấu vết của sự cố gắng biện minh lẽ đời trước những lời Phật dạy mà đã là sự an nhiên quan sát và nhìn nhận để từ đó cất lên những ý, những lời: Hoa đại y nguyên lời ước hẹn/ Trăm năm vẫn rụng trắng sân chùa/ Gió lạnh thổi từ năm ngoái đến/ Tiếng chuông tê buốt suốt mùa thu/ Nến cháy thôi miên cùng kinh kệ/ Lung linh mờ tỏ những nhang đèn/ Lòng trải vô biên cùng dương thế/ Bóng chiều chưa dễ tắt ngoài hiên/ Người về ngơ ngẩn cùng tre trúc/ Kìa lối vào mây đến cửa thiền (Yên Tử).

Thơ Lê Thành Nghị luôn như vậy. Luôn khiến chúng ta phải đọc chậm, đọc kỹ lại mới thấy thơ ông càng đọc càng thấy mình như được thanh lọc, được dài rộng thêm ra.

Dấu ấn trong những chân dung văn học

Với lý luận phê bình văn học, Lê Thành Nghị có nhiều đóng góp. Riêng tôi rất thích ông ở mảng chân dung văn học, có lẽ bởi nó gần với khả năng của tôi chăng? Nhiều khi viết chân dung các văn nghệ sĩ gặp phải khu vực khó khăn do nghèo vốn sống, thiếu tư liệu, không đủ khả năng triết lý dẫn dắt câu chuyện, tôi bèn tìm đọc Lê Thành Nghị xem có sự mách nước gì ở đó không, thì lần nào cũng vậy, tôi đều tìm được lối thoát mở ra những khung trời mới, dài rộng, mênh mang, ngòi bút bỗng nhiên như nhẹ nhàng hơn trên mặt giấy.

Tôi đã đọc rất kỹ các chân dung mà Lê Thành Nghị thể hiện trong tập Bóng người trong bóng núi: Ký hiệu đời tôi là một chấm xanh, xanh ngắt; Xin người đừng tắt ngọn sao khuya; Y Phương, hồn cốt lặn trong núi đá, đều là một mạch viết nhất quán từ thẩm mỹ tới văn phong. Cái cách Lê Thành Nghị dựng chân dung không chỉ lớp lang trùng điệp mà quan trọng hơn những hồn vía, đặc trưng, thành tựu của mỗi chân dung ấy đều được ông trích dẫn từ tác phẩm của chính họ một cách tinh tế và thanh thoát. Sự tinh tế và thanh thoát chính là tài hoa của Lê Thành Nghị với cuộc đời, với bạn văn.

Bóng người trong bóng núi còn cho ta một vẻ đẹp rất đỗi bình dị, nhân văn của các văn nghệ sĩ, nhất là đội ngũ các nhà văn quân đội đã sống, chiến đấu, học tập, rèn luyện, đứng chung đội hình, chung một lý tưởng, chung một dải non sông thống nhất với vô vàn cá tính khác nhau vẫn gạn đục khơi trong, tất cả vì nghĩa lớn, sẵn sàng gạt bỏ cái tôi để hòa vào sắc vóc chung, tạo dựng nền văn học nghệ thuật cách mạng của chúng ta. Lớp đi sau như chúng tôi đã tìm thấy vẻ đẹp trao truyền, dặn dò, tin cậy và cả những ước muốn của thế hệ đi trước thông qua những tác phẩm văn chương, chi tiết đời thường, cá tính thân phận ẩn chìm trong Bóng người trong bóng núi.

Với khu vực lý luận phê bình văn học, trách nhiệm và niềm tin của Lê Thành Nghị là trách nhiệm và niềm tin của một trí thức áo lính đã trải đủ cung bậc thăng trầm, biết đủ khổ đau và hạnh phúc, cống hiến đủ đầy và khát vọng cũng đã biết kín đáo lặng thầm gửi vào từng trang viết. Điều đó là vẻ đẹp nhất của một trí thức áo lính mà không phải lúc nào chúng ta cũng gọi hết được ra. Ví như sự chịu đựng mất mát hy sinh vô bờ bến của nhân dân trong các cuộc chiến tranh làm sao văn học nghệ thuật có thể gọi ra hết được.

Chúng tôi đã may mắn được tiếp nối thế hệ văn nghệ sĩ đi trước trong đó có Lê Thành Nghị. Tiếp nối trong một tâm thế của một dấu mốc thời gian mới - dấu mốc 70 năm Văn nghệ Quân đội, nhìn về các ông, nghĩ về Lê Thành Nghị, bỗng chốc thấy mình như cất đi được gánh nặng. Ừ nhỉ? Tại làm sao như vậy? Câu trả lời có phải lúc nào cũng rành mạch được đâu. Chỉ biết rằng, thế hệ chúng tôi luôn phấn đấu để hiểu biết mình hơn, hiểu biết văn chương nghệ thuật hơn, trước tiên và trước hết là chúng tôi đã dám mạnh mẽ đứng trên đôi vai của các ông - thế hệ đi trước, những người vô cùng đáng kính trong đó có nhà thơ, nhà lý luận phê bình Lê Thành Nghị.

Nhà văn PHÙNG VĂN KHAI

Nguồn Văn hóa: https://baovanhoa.vn/le-thanh-nghi-mot-tri-thuc-ao-linh.html