Lệnh ngừng bắn có thể là 'cú lừa' đánh lạc hướng

Sau nhiều tuần oanh tạc tại miền Nam Lebanon khiến hơn 2.000 người thiệt mạng và hơn một triệu người phải rời bỏ nhà cửa, Israel tuyên bố đạt thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 10 ngày với Lebanon.

Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khẳng định sẽ duy trì binh sĩ tại miền Nam Lebanon nhằm thiết lập một “vùng an ninh” rộng 10 km.

Hiện cả hai lệnh ngừng bắn giữa 4 quốc gia bao gồm Mỹ - Iran và Israel - Lebanon đều không chắc chắn sẽ đưa tới kết quả chấm dứt chiến tranh lâu dài.

Giữa Israel và Lebanon từng có thỏa thuận ngừng bắn hồi cuối năm 2024 kết thúc 13 tháng giao tranh. Dù vậy, quân đội Israel sau đó vẫn tiến hành không kích và ám sát các nhân vật cấp cao trong lực lượng Hezbollah.

Theo The Conversation, ngay cả khi lệnh ngừng bắn, hay thậm chí là thỏa thuận hòa bình, đã được thiết lập, nhiều động lực của xung đột vẫn tiếp tục tồn tại. Đây chính là nghịch lý: Thỏa thuận hòa bình có thể khép lại một giai đoạn xung đột, nhưng đồng thời lại mở ra... giai đoạn xung đột khác.

Điều gì thực sự xảy ra trong lệnh ngừng bắn?

Cuộc chiến của Israel tại Gaza là một ví dụ điển hình về xung đột dai dẳng ở Trung Đông. Xung đột này được xem là kết thúc sau khi Israel và Hamas ký Kế hoạch Hòa bình Gaza hồi tháng 10/2025, thỏa thuận gồm 20 điểm do chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump làm trung gian.

Thỏa thuận giúp giảm cường độ oanh kích của Israel vào Gaza. Tuy nhiên, thỏa thuận này chưa thể giải quyết được hết những vấn đề do chiến tranh gây ra và vẫn đang tiếp tục tồn tại.

Chẳng hạn, sau khi thỏa thuận được ký kết, sự chú ý của công chúng và truyền thông chuyển hướng sang các sự kiện khác, thay vì tập trung vào những hành vi bạo lực vẫn tiếp diễn tại Gaza.

Điều này khiến các cuộc tấn công vẫn diễn ra gần như hàng ngày. Việc đưa viện trợ nhân đạo vào Gaza vẫn thấp hơn đáng kể so với mức được quy định trong thỏa thuận. Đồng thời, các cuộc thảo luận nghiêm túc về tương lai phát triển Gaza hiện vẫn mông lung, giữa bối cảnh mức độ quan tâm tới xung đột tại Gaza bị lấn át bởi các cuộc xung đột và sự kiện toàn cầu khác.

Lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran đang đi tới thời điểm kết thúc, diễn biến sau đó là điều chưa thể đoán định. Ảnh: Reuters.

Những diễn biến tương tự cũng đang xuất hiện trong thỏa thuận ngừng bắn với nội dung còn mơ hồ giữa Mỹ và Iran.

Dường như chính quyền Iran tận dụng khoảng thời gian hai tuần qua để siết chặt kiểm soát tình hình, đồng thời gia tăng sức nặng đòn bẩy. Trong khi đó, chính quyền Mỹ cũng tranh thủ củng cố vị thế đàm phán bằng cách triển khai phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran.

Đối với thỏa thuận ngừng bắn 10 ngày giữa Lebanon và Israel, Israel đang có khoảng thời gian để củng cố sự hiện diện quân sự tại miền Nam Lebanon.

Để thiết lập “vùng an ninh”, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz cho biết quân đội nước này sẽ phá dỡ các công trình nằm ở những thị trấn giáp biên giới của Lebanon. Thủ tướng Netanyahu cũng nhấn mạnh binh sĩ Israel sẽ tiếp tục ở lại khu vực này.

Những động thái này có thể được triển khai dễ dàng hơn khi một thỏa thuận ngừng bắn đang có hiệu lực.

Việc các bên đạt được lệnh ngừng bắn hoặc thỏa thuận hòa bình là điều quan trọng. Tuy nhiên, ngay sau khi thỏa thuận được ký, sự chú ý của truyền thông và công chúng thường nhanh chóng chuyển sang các xung đột khác “nóng” hơn.

Khi tin rằng một cuộc xung đột đã kết thúc sau thỏa thuận, những diễn biến tiếp theo thường bị che mờ hoặc không được đưa tin đầy đủ, từ đó tạo nên nghịch lý của các thỏa thuận hòa bình.

Lệnh ngừng bắn và thỏa thuận hòa bình không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của hòa bình, hay là dấu chấm hết gọn gàng cho một cuộc chiến.

Trên thực tế, các bên tham chiến ngày càng nhận thức rõ nghịch lý này và đưa ra các tính toán chính trị, quân sự phù hợp với thực tế đó.

Ông Trump liên tục ra đòn thúc ép với Iran trước đàm phán

Ông Trump nhìn chung vẫn thể hiện sự tin tưởng đối với hoạt động đàm phán hòa bình với Iran. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định hiện có rất nhiều thách thức.

Hiện tại, cả Mỹ và Iran đều siết chặt kiểm soát trên eo biển Hormuz. Iran tuyên bố mở rồi lại nhanh chóng đóng eo biển, vì Mỹ không gỡ bỏ phong tỏa với các cảng của Iran. Về phía Mỹ, ông Trump khẳng định lệnh phong tỏa của Mỹ sẽ được duy trì cho đến khi đạt được thỏa thuận với Iran.

Ông Ali Vaez, chuyên gia về Iran tại tổ chức giải quyết xung đột Crisis Group, nhận định: “Chúng ta vẫn còn cách rất xa một thỏa thuận toàn diện”.

Trong các cuộc trao đổi ngắn với báo chí cuối tuần qua, ông Trump cho rằng Washington và Tehran đã đạt được thống nhất về chương trình hạt nhân và kế hoạch giải ngân hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran.

Tuy nhiên, theo một số quan chức Mỹ chia sẻ với New York Times, đây vẫn là những vấn đề chưa được giải quyết và vẫn là phần khó nhất của đàm phán.

Những phát ngôn của ông Trump trước khi hoạt động đàm phán vòng hai giữa Mỹ và Iran diễn ra đều nhằm mục đích gây sức ép lên Iran. Ảnh: Reuters.

Theo đánh giá của các quan chức Mỹ tham gia quá trình đàm phán với Iran, những phát biểu của ông Trump đến thời điểm này, dù thể hiện sự lạc quan, hay thể hiện sự đe dọa, đều nhằm gây sức ép đối với Iran, nhằm thúc đẩy quá trình tiến tới thỏa thuận.

Các quan chức Iran và Pakistan cho biết hiện Mỹ và Iran hướng tới một bản ghi nhớ dự kiến sẽ thiết lập khoảng thời gian 60 ngày ngừng bắn, để hai bên hướng tới các cuộc đàm phán tiếp theo, nhằm giải quyết những khúc mắc khó khăn nhất.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng ngay cả mốc hai tháng cũng vẫn chưa thực tế, do tính chất phức tạp của các vấn đề, bao gồm việc xử lý khoảng 440 kg uranium làm giàu ở mức cao của Iran. Một phần uranium được cho là đang nằm dưới đống đổ nát sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào Iran hồi tháng 6/2025, điều này sẽ gây khó khăn cho việc thu hồi uranium.

“Để thỏa thuận có tính bền vững đòi hỏi tính chất chuyên môn và yếu tố thời gian. Nếu quá vội vàng, thỏa thuận sẽ bỏ sót những chi tiết quan trọng, thậm chí hai bên chưa thực sự đạt được sự đồng thuận, khiến thỏa thuận dễ đổ vỡ trong tương lai”, ông Jon Finer, người từng tham gia đàm phán thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Iran năm 2015, cho biết.

Chuyên gia Ali Vaez cũng cho rằng hồ sơ ngoại giao của chính quyền ông Trump cho thấy sự hạn chế trong việc xử lý các vấn đề xung đột phức tạp. Trong các vấn đề tại Gaza, Ukraine hay Congo, các nỗ lực hòa giải do Mỹ dẫn dắt đều gặp khó khăn, còn nhiều điểm chưa rõ ràng.

“Họ cần làm rõ từng chi tiết, điều này đòi hỏi năng lực ngoại giao mà đội ngũ của ông Trump nhiều lần cho thấy chưa đáp ứng tốt”, ông Vaez nhận định.

Trong khi một số chuyên gia cho rằng Iran có đòn bẩy quan trọng khi vẫn giữ kiểm soát eo biển Hormuz, các dấu hiệu mới xuất hiện cũng cho thấy tình hình kinh tế rất khó khăn của nước này.

Ngày 15/4, người phát ngôn của chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani cho biết nước này ước tính đã chịu thiệt hại ít nhất 270 tỷ USD kể từ khi chiến sự bùng phát.

Tờ tin tức kinh tế Donyaye Eghtesad của Iran cũng nhận định quá trình tái thiết tại Iran có thể kéo dài ít nhất 12 năm, mỗi tháng chiến sự tương đương với mức thụt lùi kinh tế 5 năm.

Ngay cả khi đã đạt được thỏa thuận, đó vẫn chỉ là sự thống nhất trên giấy, vẫn chưa rõ hai bên có thể vượt qua sự thiếu tin tưởng lẫn nhau để triển khai đầy đủ thỏa thuận hay không.

Phía Mỹ luôn nhấn mạnh sự không tin tưởng đối với các tuyên bố của Iran xung quanh chương trình hạt nhân. Phía Iran cũng nói họ không đặt niềm tin vào Mỹ do Mỹ từng hai lần tấn công Iran ngay giữa lúc diễn ra đàm phán.

Đạt được lệnh ngừng bắn đã khó, đạt được thỏa thuận hòa bình và thực sự triển khai được thỏa thuận ấy một cách đầy đủ trong thực tế còn khó hơn, đặc biệt trong bối cảnh hai bên buộc phải ngồi vào bàn đàm phán, nhưng niềm tin dành cho nhau lại quá ít ỏi.