Liên hợp quốc kêu gọi một khuôn khổ kiểm soát vũ khí tự động ứng dụng AI

Phát biểu trước đại diện từ hơn 120 quốc gia thành viên, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres nêu rõ, bản chất của xung đột đang thay đổi và các công nghệ vũ khí mới, bao gồm cả hệ thống vũ khí tự hành, đang đặt ra những thách thức mới về nhân đạo, pháp lý, đạo đức và an ninh.

Hôm 16/11, Hội nghị rà soát lần thứ 7 Công ước về một số loại vũ khí thông thường (CCW) khai mạc tại Geneva, Thụy Sĩ, với sự tham gia của các quốc gia thành viên. Diễn ra đến ngày 20/11, hội nghị tập trung xem xét tương lai của Cơ chế kiểm soát hệ thống vũ khí tự động có khả năng gây sát thương (LAWS), trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng rộng rãi vào hoạt động quân sự.

Phát biểu qua video tại phiên khai mạc, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres kêu gọi các quốc gia tiến tới đàm phán một văn kiện có tính ràng buộc pháp lý, trong đó quy định rõ những hành vi bị cấm và các giới hạn đối với vũ khí tự động. Ông cảnh báo sự phát triển của loại vũ khí này đặt ra những rủi ro nghiêm trọng về nhân đạo, pháp lý, đạo đức và an ninh.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres kêu gọi một khuôn khổ kiểm soát vũ khí tự động ứng dụng AI. Ảnh: Inquirer.net

Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres kêu gọi một khuôn khổ kiểm soát vũ khí tự động ứng dụng AI. Ảnh: Inquirer.net

Các công nghệ mới, bao gồm cả hệ thống vũ khí tự hành, đang đặt ra những thách thức mới về nhân đạo, pháp lý, đạo đức và an ninh… Tôi kêu gọi quý vị hãy nắm bắt thời điểm này. Hãy hành động để ngăn chặn việc sử dụng và phổ biến các loại vũ khí tàn khốc này.

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres

Tổng Thư ký Liên hợp quốc cũng nhấn mạnh: "Chúng ta không bao giờ được ngừng bảo vệ thường dân khỏi sự tàn sát và tàn phá của xung đột vũ trang và ngăn chặn những đau khổ không cần thiết".

Lời kêu gọi này được đưa ra sau khi Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc Volker Türk hôm 13/11 khẳng định máy móc, robot không thể hiểu giá trị sinh mạng con người, không thể đánh giá bối cảnh như con người hoặc đưa ra những phán đoán phức tạp mà luật pháp quốc tế yêu cầu.

Vũ khí tự động có khả năng gây sát thương là những hệ thống có thể lựa chọn và tấn công mục tiêu sau khi được kích hoạt mà không cần con người trực tiếp ra quyết định cho từng hành động. Các hệ thống này có thể sử dụng cảm biến, thuật toán và AI để xử lý dữ liệu, nhận diện mục tiêu và thực hiện nhiệm vụ.

Nhưng vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở độ chính xác của công nghệ mà còn ở trách nhiệm khi xảy ra sai sót. Nếu một hệ thống tự động lựa chọn nhầm mục tiêu và gây thương vong cho dân thường, việc xác định trách nhiệm giữa người chỉ huy, người vận hành, nhà phát triển và quốc gia sử dụng sẽ đặt ra những câu hỏi pháp lý phức tạp.

Theo Liên hợp quốc, luật nhân đạo quốc tế hiện hành áp dụng đối với mọi loại vũ khí, bao gồm cả các hệ thống vũ khí tự động. Các bên tham gia xung đột có nghĩa vụ phân biệt mục tiêu quân sự với dân thường, tuân thủ nguyên tắc tương xứng và thực hiện các biện pháp phòng ngừa khi tấn công.

Tổ chức vận động Stop Killer Robots cho biết khoảng 130 quốc gia ủng hộ việc thiết lập các quy định quốc tế mới về kiểm soát vũ khí tự động. Ảnh: Technology Review

Tổ chức vận động Stop Killer Robots cho biết khoảng 130 quốc gia ủng hộ việc thiết lập các quy định quốc tế mới về kiểm soát vũ khí tự động. Ảnh: Technology Review

Trước đó, hồi tháng 10 vừa qua, bảy quốc gia gồm Áo, Bỉ, Brazil, Ireland, Mexico, New Zealand và Panama đã đệ trình đề xuất khởi động đàm phán một thỏa thuận quốc tế có tính ràng buộc pháp lý đối với vũ khí tự động. Còn Tổ chức vận động Stop Killer Robots cho biết khoảng 130 quốc gia ủng hộ việc thiết lập các quy định quốc tế mới về vấn đề này.

Tuy nhiên, một số quốc gia ủng hộ hiệp ước có tính ràng buộc pháp lý, trong khi những nước khác muốn tiếp tục hoàn thiện các hướng dẫn hoặc quy tắc không mang tính bắt buộc, trên cơ sở luật nhân đạo quốc tế hiện hành.

Mỹ và Nga nằm trong số các quốc gia thận trọng với việc xây dựng những hạn chế pháp lý mới. Moskva cho rằng thảo luận về các biện pháp hạn chế hoặc cấm đoán ở thời điểm hiện tại là quá sớm, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tránh chính trị hóa tiến trình đàm phán.

Theo Reuters, hai nhà ngoại giao am hiểu vấn đề nhận định các cuộc thương lượng tại Geneva sẽ khó khăn, song vẫn có khả năng đạt được thỏa hiệp trước khi hội nghị kết thúc. Các phương án được cân nhắc bao gồm văn kiện có tính ràng buộc pháp lý, văn kiện không mang tính bắt buộc hoặc một giải pháp kết hợp cả hai.

Một trở ngại khác là cơ chế ra quyết định của CCW dựa trên nguyên tắc đồng thuận, đồng nghĩa bất kỳ quốc gia thành viên nào cũng có thể ngăn cản việc thông qua quyết định chung. Vì vậy, ngay cả khi phần lớn các nước ủng hộ xây dựng quy định mới, việc thống nhất nội dung và lộ trình đàm phán vẫn không đơn giản.

Bên cạnh những khác biệt về khuôn khổ pháp lý, một vấn đề được các tổ chức quốc tế đặc biệt quan tâm là duy trì vai trò quyết định và trách nhiệm của con người trong hoạt động sử dụng vũ lực.

Theo Reuters, ông Robert in den Bosch, Đại sứ Hà Lan về giải trừ quân bị tại Geneva, đồng thời là Chủ tịch Nhóm chuyên gia chính phủ về vũ khí tự động, cảnh báo tiến bộ công nghệ có thể vượt xa khả năng xây dựng các quy định quốc tế nếu các nước tiếp tục trì hoãn. Ông nhấn mạnh sự cần thiết phải đạt tiến triển trước khi những hệ thống này được triển khai rộng rãi.

Cùng quan điểm, bà Anna Hehir, phụ trách quản trị AI quân sự tại Viện Future of Life, nhận định thế giới đang ở giai đoạn mang tính bước ngoặt, khi vũ khí tự động mới được thử nghiệm và sử dụng trong một số trường hợp. Theo bà, việc thiết lập quy định sẽ khó khăn hơn nhiều nếu các hệ thống này đã được triển khai trong nhiều năm.

Những cảnh báo trên cho thấy thách thức không chỉ là xác định loại vũ khí nào cần bị cấm hoặc hạn chế, mà còn phải làm rõ trách nhiệm của các quốc gia trong quá trình phát triển, thử nghiệm và sử dụng công nghệ. Đặc biệt, các quy định tương lai cần tính đến mức độ tự chủ, khả năng dự đoán hành vi và sự can thiệp của con người đối với từng hệ thống.

Hội nghị tại Geneva vì thế được xem là phép thử đối với khả năng hợp tác quốc tế trong quản trị công nghệ quân sự mới. Dù chưa thể xác định liệu các bên có đạt được đồng thuận về lộ trình đàm phán hay không, việc duy trì đối thoại và từng bước xác lập những nguyên tắc chung vẫn có ý nghĩa quan trọng.

Kim Khánh

Nguồn CAND: https://cand.vn/lien-hop-quoc-keu-goi-mot-khuon-kho-kiem-soat-vu-khi-tu-dong-ung-dung-ai-post827961.html