Liên minh hàng hải mới của Saudi Arabia là lời cảnh báo đối với Mỹ

Một tàu hàng bị tấn công trên Vịnh Aden. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Saudi Arabia thúc đẩy cơ chế an ninh do khu vực dẫn dắt

Saudi Arabia đã chính thức thành lập liên minh hàng hải gồm 15 quốc gia ở Biển Đỏ vào ngày 13/8, đánh dấu bước chuyển mới nhất của Trung Đông theo hướng xây dựng các cơ chế an ninh do chính khu vực dẫn dắt.

Mặc dù Liên minh Phòng thủ Hàng hải Đa quốc gia khó có khả năng hoàn toàn ngăn chặn phong trào Houthi (Ansar Allah) hoạt động tại Yemen gây gián đoạn hoạt động vận tải trên Biển Đỏ qua eo biển Bab el-Mandeb, động thái này vẫn đánh dấu một thời điểm quan trọng đối với khu vực đang trải qua những thay đổi địa chính trị sâu sắc.

Diễn biến này cho thấy một điều quan trọng rất rõ ràng: an ninh của khu vực nên do chính các quốc gia trong khu vực chịu trách nhiệm chính, thay vì Mỹ.

Những thông tin đầu tiên về liên minh hàng hải xuất hiện vào cuối tháng 7. Riyadh sau đó ra tuyên bố ngày 30/7 xác nhận nỗ lực thành lập liên minh. Chỉ vài ngày trước đó, ngày 21/7, Houthi tuyên bố phong tỏa hoạt động vận tải của Saudi Arabia trên Biển Đỏ, với lý do vương quốc này vẫn duy trì phong tỏa trên bộ, trên biển và trên không đối với các khu vực Yemen do Houthi kiểm soát.

Saudi Arabia áp đặt lệnh phong tỏa này kể từ khi can thiệp vào cuộc nội chiến Yemen năm 2015, dẫn đầu liên minh các quốc gia chống Houthi và ủng hộ Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận (IRG) trong cuộc chiến giành quyền kiểm soát đất nước.

Từ xung đột Yemen đến sự thay đổi cán cân khu vực

Cuộc chiến này diễn biến không thuận lợi đối với Saudi Arabia và đồng minh trước đây là Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Hai nước hậu thuẫn những phe phái khác nhau nhưng không thể đánh bật Houthi. 

Đến cuối năm 2025 và đầu năm 2026, IRG dẫn đầu phía Saudi Arabia trong việc buộc UAE rút khỏi Yemen, đồng thời gạt sang bên lề hoặc thu phục các lực lượng địa phương từng là đồng minh của Abu Dhabi. Những thay đổi gần đây này, cùng với cuộc xung đột khu vực giữa Mỹ và Israel ở một bên với Iran và các đồng minh thuộc “Trục Kháng chiến” ở bên kia, đã tạo điều kiện cho giao tranh tại Yemen bùng phát trở lại.

Trước lệnh ngừng bắn, Houthi từng tấn công các quốc gia Arab ở Vùng Vịnh và rộng hơn là Tây Á, đồng thời nâng cao đáng kể năng lực quân sự trong những năm gần đây với sự hỗ trợ của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Sự hỗ trợ này giúp Houthi tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng và các mục tiêu dân sự khác tại Saudi Arabia và UAE, trước khi tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Israel để đáp trả cuộc chiến tại Gaza. Các cuộc tấn công sau đó nhằm vào hoạt động vận tải trên Biển Đỏ nhằm gây sức ép kinh tế đối với Israel.

Khi tham gia vào cuộc xung đột vốn đã mang tính khu vực từ cuối năm 2023, Houthi đã có bước chuyển quan trọng, trở thành một tác nhân có khả năng và sẵn sàng tham gia các cuộc xung đột vượt ra ngoài phạm vi Yemen.

Các chiến dịch quân sự tiếp theo của Mỹ nhằm làm suy yếu Houthi, trong đó có Chiến dịch Rough Rider từ tháng 3 đến tháng 5/2026, đã gây tổn thất cho lực lượng này nhưng không thể hạn chế đáng kể năng lực của Houthi. Trái lại, các chiến dịch khiến hàng trăm dân thường Yemen và người di cư từ vùng Sừng châu Phi thiệt mạng hoặc bị thương.

Một tàu hàng của Anh sau khi bị lực lượng Houthi tấn công ở ngoài khơi bờ biển Yemen. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump dường như tin rằng chiến dịch này đã dạy cho Houthi một bài học: không can thiệp vào các cuộc chiến của Mỹ.

Theo National Interest, điều mà thời điểm đó thực sự cho Houthi thấy là họ có thể và nên sử dụng năng lực quân sự để thúc đẩy lợi ích của mình ở cả trong và ngoài Yemen. Lực lượng này muốn củng cố vị thế trong nước bằng cách chống lại Mỹ và các đồng minh khu vực nhằm ủng hộ Iran cùng các đồng minh của Tehran.

Trong khi đó, Iran sẽ tìm cách mở rộng hỗ trợ Houthi, dù khả năng này bị hạn chế bởi cuộc chiến sinh tồn của Tehran với Mỹ và Israel.

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia thành lập liên minh hàng hải, đồng thời xây dựng liên minh quân sự ba bên với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan trong những tuần gần đây.

Cảnh báo đối với vai trò an ninh lâu nay của Washington

Cả hai động thái đều có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh khu vực rộng lớn hơn, cho thấy cách nhìn của các quan chức Trung Đông về cấu trúc an ninh do Mỹ duy trì lâu nay đang thay đổi.

Cấu trúc đó từ lâu dựa trên việc Mỹ cung cấp các bảo đảm an ninh để đổi lấy những thỏa thuận ưu đãi về năng lượng và một thị trường năng lượng toàn cầu tương đối ổn định.

Cuộc xung đột khu vực đang thúc đẩy sự thay đổi này, đồng thời củng cố nhận thức của các nhà lãnh đạo Trung Đông rằng chỉ các quốc gia trong khu vực mới có thể bảo đảm an ninh cho chính khu vực.

Quan điểm này vốn đã tồn tại từ lâu, nhưng sự miễn cưỡng làm xáo trộn hiện trạng trong một khu vực vốn bất ổn khiến nó chưa được thúc đẩy mạnh mẽ. Trong khi đó, doanh số bán vũ khí của Mỹ và những cam kết an ninh khác nhằm giữ các quốc gia khu vực trong quỹ đạo ảnh hưởng của Washington đã đóng vai trò đáng kể trong việc hạn chế những nỗ lực tự chủ về an ninh của khu vực.

Cạnh tranh giữa các cường quốc cũng thúc đẩy cách tiếp cận này, khi Washington không muốn nhường không gian cho các đối thủ như Bắc Kinh và Moskva.

Tuy nhiên, nghịch lý ở chỗ chính cấu trúc an ninh do Mỹ xây dựng đã góp phần tạo ra những thay đổi hiện nay. Sự can thiệp quá mức của Mỹ từ lâu đã trở thành vấn đề đối với Trung Đông, dù các quốc gia Tây Á cũng từng tận dụng “rủi ro đạo đức” từ những cam kết an ninh của Washington để theo đuổi các chính sách nguy hiểm với các nước láng giềng trong nhiều thập niên.

Giờ đây, chính những quốc gia này lại bị cuốn vào một cuộc chiến khu vực do Mỹ và Israel lựa chọn, trong khi họ không mong muốn và cũng không yêu cầu cuộc chiến đó. 

Theo National Interest, sự thay đổi chiến lược của các nước Trung Đông vì thế không có gì đáng ngạc nhiên. Đây nên là bài học đối với các quan chức ở Washington: chính sách ngoại giao pháo hạm mang tính quyết đoán và việc duy trì lực lượng quân sự quy mô lớn, vô thời hạn đang đem lại hiệu quả ngày càng thấp và có thể dẫn tới những thất bại chiến lược.

Theo quan điểm này, cuộc chiến khu vực hiện nay chỉ là triệu chứng của một chiến lược rộng lớn hơn nhưng đã thất bại của Mỹ. Saudi Arabia và các quốc gia khác trong khu vực chỉ đang “đọc vị tình hình” và hành động phù hợp.