Lời giải giúp nhà đầu tư thoát vòng xoáy 'đu đỉnh - gồng lỗ'

Các chuyên gia cho rằng thuật toán giúp nhà đầu tư duy trì kỷ luật phân bổ vốn, hạn chế quyết định mua bán theo cảm xúc.

Trên thị trường chứng khoán, chọn đúng cổ phiếu mới chỉ là điều kiện cần. Trong một thị trường mà phần lớn thời gian là những nhịp đi ngang thử thách sự kiên nhẫn, việc thiết lập bộ quy tắc kỷ luật thay cho cảm xúc mới là yếu tố quyết định hiệu quả danh mục dài hạn.

Thị trường thử thách tâm lý

Trong chia sẻ mới đây với giới đầu tư, ông Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích Công ty Chứng khoán VPS, chỉ ra một đặc tính quan trọng của thị trường chứng khoán: xu hướng tăng rõ rệt thường chỉ chiếm khoảng 20–30% thời gian vận động.

Phần lớn thời gian còn lại, chiếm từ 50–70% là những giai đoạn đi ngang, tích lũy trong biên độ hẹp, xen kẽ là các nhịp điều chỉnh kéo dài 2–3 tháng khiến cơ hội giao dịch ngắn hạn trở nên rất hạn chế.

Trong trạng thái vận động đó, việc liên tục mua bán theo biến động bảng điện thường bào mòn hiệu quả sinh lời. Theo ông Khánh, nhà đầu tư cá nhân dễ vướng vào ba rủi ro lớn gồm chọn sai cổ phiếu hoặc thời điểm giao dịch, phân bổ tỷ trọng và dòng tiền thiếu hợp lý, và đặc biệt là mất kiểm soát cảm xúc.

Ông Khánh cho rằng chuyên gia tư vấn đôi khi còn phải đóng vai trò như một “bác sĩ tâm lý”, giúp nhà đầu tư giữ bình tĩnh trước những biến động.

Ông Khánh cho rằng chuyên gia tư vấn đôi khi còn phải đóng vai trò như một “bác sĩ tâm lý”, giúp nhà đầu tư giữ bình tĩnh trước những biến động.

Vị chuyên gia cho biết người tư vấn đôi khi còn phải đóng vai trò như một “bác sĩ tâm lý”, giúp nhà đầu tư giữ bình tĩnh trước những biến động ngắn hạn bởi giá cổ phiếu giảm chưa đồng nghĩa nền tảng doanh nghiệp đã suy yếu.

Ở góc độ quản trị tài sản, ông Phan Lê Thành Long, Chủ tịch Cộng đồng Cố vấn Tài chính Việt Nam (VWA), cảnh báo tình trạng mua cổ phiếu theo tin đồn và hội chứng sợ bỏ lỡ cơ hội (FOMO).

Khi một câu chuyện đầu tư đã lan truyền rộng rãi trên thị trường, lợi thế về điểm mua thường không còn.

Nhà đầu tư mua đuổi theo những câu chuyện đang nóng có thể nhanh chóng rơi vào thua lỗ. Không dừng ở thiệt hại tài chính, những khoản đầu tư thất bại còn dễ khiến họ mất niềm tin và tiếp tục đưa ra quyết định thiếu bình tĩnh.

Những rủi ro này cho thấy nhà đầu tư cần một phương pháp quản trị danh mục có kỷ luật, trong đó các nguyên tắc mua bán, phân bổ vốn và kiểm soát rủi ro được xác lập từ trước, thay vì để biến động giá chi phối từng quyết định.

Bộ lọc nguyên tắc trước khi "xuống tiền"

Trong quản lý danh mục thụ động, kỷ luật được thiết lập ngay từ bước sàng lọc tài sản đầu vào. Bà Thái Thị Việt Trinh, Chuyên gia Đầu tư cao cấp tại Saigon Capital, cho biết toàn bộ quy trình này dựa trên các tiêu chí định lượng được công bố minh bạch từ đầu, loại bỏ hoàn toàn nhận định chủ quan tại từng thời điểm.

Bước đầu tiên là sàng lọc nhóm cổ phiếu có khả năng đầu tư dựa trên thanh khoản, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) và các tiêu chuẩn cơ bản của doanh nghiệp. Không phải mã cổ phiếu nào niêm yết trên sàn cũng đủ điều kiện đưa vào rổ chỉ số, bởi khả năng giao dịch thực tế ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả vận hành danh mục.

Sau khi xác định được tập hợp cổ phiếu đủ điều kiện, bước tiếp theo là phân bổ tỷ trọng. Theo bà Trinh, phần lớn các bộ chỉ số trên thế giới sử dụng phương pháp phân bổ theo quy mô vốn hóa điều chỉnh bằng tỷ lệ free-float.

Các mô hình định lượng hiện đại có thể bổ sung những biến số khác như độ biến động giá (Volatility) và động lượng tăng trưởng giá (Momentum). Nhờ đó, việc phân bổ không đơn thuần dựa trên quy mô doanh nghiệp mà còn tính đến đặc điểm vận động của từng cổ phiếu.

Tuy nhiên, một danh mục được xây dựng theo công thức vẫn cần cơ chế kiểm soát mức độ tập trung. Bà Trinh cho biết các quỹ thụ động thường thiết lập mức trần tỷ trọng đối với từng cổ phiếu, nhóm ngành hoặc nhóm cổ phiếu. Khi một mã tăng giá khiến tỷ trọng vượt giới hạn cho phép, hệ thống sẽ tự động điều chỉnh giảm để đưa danh mục về trạng thái phù hợp với quy tắc.

Quản lý thụ động vẫn đòi hỏi hoạt động theo dõi và nghiên cứu liên tục. Ảnh: Hoàng Anh

Quản lý thụ động vẫn đòi hỏi hoạt động theo dõi và nghiên cứu liên tục. Ảnh: Hoàng Anh

Sau khâu phân bổ, danh mục được rà soát định kỳ nhằm xác định cổ phiếu nào tiếp tục đáp ứng điều kiện, cổ phiếu nào cần bị loại khỏi rổ và tỷ trọng nào cần điều chỉnh. Đây là bước duy trì tính nhất quán giữa danh mục thực tế với phương pháp đầu tư đã thiết lập ban đầu.

Một kỹ thuật quan trọng khác trong quy trình là vùng đệm (Buffer). Theo bà Trinh, việc thiết lập vùng đệm giúp hạn chế tình trạng mua bán quá nhanh khi thông tin thị trường chưa được kiểm chứng đầy đủ. Cơ chế này giảm khả năng một cổ phiếu liên tục bị đưa vào rồi loại ra khỏi danh mục chỉ vì những thay đổi ngắn hạn quanh ngưỡng tiêu chí.

Bản thân các quy tắc cũng không được xem là bất biến. Chúng cần được kiểm chứng bằng dữ liệu thực tế thông qua quá trình kiểm định lịch sử (backtest), đồng thời mọi điều chỉnh phải được Hội đồng đầu tư thông qua trước khi áp dụng.

Như vậy, quản lý thụ động vẫn đòi hỏi hoạt động theo dõi và nghiên cứu liên tục. Điểm khác biệt nằm ở chỗ quyết định mua bán được thực hiện theo những nguyên tắc đã xác lập, thay vì phản ứng tùy thời điểm trước biến động của thị trường.

Kỷ luật thay cảm xúc

Sự khác biệt giữa đầu tư theo cảm xúc và đầu tư theo quy tắc thể hiện rõ nhất khi một doanh nghiệp gặp biến cố riêng. Ông Phan Lê Thành Long phân biệt hai nguyên nhân có thể khiến giá cổ phiếu suy giảm là rủi ro hệ thống đến từ thị trường chung và rủi ro đặc thù xuất phát từ chính doanh nghiệp.

Khi thị trường giảm mạnh bởi một biến cố vĩ mô, những cổ phiếu có nền tảng tốt vẫn có thể bị bán theo xu hướng chung. Trường hợp này khác căn bản với một doanh nghiệp gặp vấn đề về thương hiệu, quản trị, mô hình kinh doanh hoặc thanh khoản. Giá cổ phiếu giảm sâu trong trường hợp thứ hai chưa chắc đồng nghĩa với định giá rẻ.

Ông Long cho rằng việc tiếp tục nắm giữ chỉ vì tiếc giá vốn có thể khiến khoản lỗ ngày càng lớn.

Ông Long cho rằng việc tiếp tục nắm giữ chỉ vì tiếc giá vốn có thể khiến khoản lỗ ngày càng lớn.

Diễn biến cổ phiếu PNJ được ông Long sử dụng để minh họa cho yêu cầu kỷ luật khi xử lý rủi ro đặc thù. Theo phân tích của ông, sau khi cổ phiếu giảm từ vùng trên 80.000 đồng xuống quanh 50.000 đồng, một số quỹ lớn đã quyết liệt thoát hàng. Trong khi đó, nhiều nhà đầu tư cá nhân tiếp tục nắm giữ cả khi thị giá về vùng quanh 14.000 đồng.

Với ông Long, khi một biến cố trọng yếu tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, nguyên tắc ưu tiên là tìm cách bán cổ phiếu, kể cả khi nhà đầu tư phải chấp nhận thua lỗ. Việc tiếp tục nắm giữ chỉ vì tiếc giá vốn có thể khiến khoản lỗ ngày càng lớn.

Trường hợp này cũng cho thấy một giới hạn của chiến lược tái cân bằng máy móc.

Trong quản lý danh mục chủ động, Chủ tịch VWA phân biệt tái cân bằng (Rebalancing) với tái cấu trúc (Restructuring). Khi doanh nghiệp vẫn duy trì nền tảng tốt, nhà đầu tư có thể bán bớt cổ phiếu đã tăng giá để đưa tỷ trọng về mức mục tiêu, hoặc mua thêm khi tỷ trọng giảm do giá cổ phiếu đi xuống.

Nhưng khi xuất hiện rủi ro trọng yếu tại doanh nghiệp, việc đưa tỷ trọng trở lại mức cũ không còn phù hợp. Danh mục cần được tái cấu trúc, thậm chí loại bỏ cổ phiếu gặp vấn đề. Đây cũng là lý do các bộ quy tắc đầu tư thụ động phải có tiêu chí loại cổ phiếu, mức trần tỷ trọng và cơ chế rà soát định kỳ, thay vì chỉ duy trì một tỷ lệ phân bổ cố định.

Từ nhu cầu kỷ luật hóa hoạt động giao dịch cho nhà đầu tư cá nhân, mô hình đầu tư chỉ số trực tiếp (Direct Indexing) đang trở thành một hướng tiếp cận đáng chú ý trên thị trường.

Sản phẩm VPS Smart Indexing (VSI) của Chứng khoán VPS đang tập trung vào cách tiếp cận này, với danh mục được xây dựng và tái cân bằng theo những nguyên tắc thiết lập từ trước, giúp nhà đầu tư hạn chế việc mua thêm khi giá tăng hoặc bán ra khi giá giảm chỉ vì tâm lý nhất thời.

Điểm khác biệt so với việc mua chứng chỉ quỹ ETF là với VSI, nhà đầu tư trực tiếp đứng tên sở hữu từng cổ phiếu thành phần ngay trên tài khoản cá nhân, dễ dàng theo dõi tỷ trọng và hưởng đầy đủ quyền lợi cổ đông như nhận cổ tức tiền mặt, cổ tức cổ phiếu, quyền mua phát hành thêm...

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng vận hành theo quy tắc không có nghĩa là miễn nhiễm với rủi ro thị trường. Giá trị tài sản vẫn sẽ giảm khi thị trường chung đi xuống. Đồng thời, hiệu suất thực tế có thể sai lệch so với chỉ số tham chiếu nếu nhà đầu tư không mua đủ rổ cổ phiếu hoặc can thiệp tùy chỉnh quá sâu vào danh mục.

Ở góc độ phân bổ tài sản tổng thể, bà Thái Thị Việt Trinh gợi ý nhà đầu tư có thể áp dụng chiến lược kết hợp, đặt phần lõi của danh mục vào các công cụ đầu tư thụ động để bám sát mức sinh lời dài hạn của thị trường, đồng thời dành phần bổ trợcho chiến lược chủ động nhằm tìm kiếm lợi nhuận vượt trội.

Chuyên gia của Saigon Capital chia sẻ, thuật toán không thể dự báo mọi biến động hay bảo đảm một danh mục luôn sinh lời. Giá trị của nó nằm ở khả năng thực thi nhất quán những nguyên tắc đã được xác định, từ lọc cổ phiếu, phân bổ tỷ trọng đến rà soát và tái cân bằng.

Trong một thị trường mà phần lớn thời gian có thể dành cho trạng thái đi ngang, khả năng kiên trì với chiến lược đã chọn trở thành một yếu tố quan trọng của quản trị danh mục.

Nam Hải

Nguồn Nhà Quản Trị: https://theleader.vn/loi-giai-giup-nha-dau-tu-thoat-vong-xoay-du-dinh--gong-lo-d48610.html