Luật Đô thị đặc biệt là cơ hội TPHCM xây dựng một khung thể chế vượt trội, tăng tính tự chủ

Sáng 22/5, UBND TPHCM tổ chức Hội thảo tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, trí thức tiêu biểu về dự thảo dự án Luật Đô thị đặc biệt. Hội thảo do ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND TPHCM; bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp và TS.Trương Minh Huy Vũ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM chủ trì.

Đề xuất gần 300 thẩm quyền cho địa phương

Quang cảnh hội thảo

Tại Hội thảo, Giám đốc Sở Tư pháp Nguyễn Thị Hồng Hạnh thông tin Thành phố đã có đầy đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn để xây dựng dự án Luật Đô thị đặc biệt. Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt gồm 9 chương, 45 điều, bao quát toàn diện từ tổ chức chính quyền, quy hoạch đô thị, phát triển kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đến nguồn lực phát triển, liên kết vùng và cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình.

Đây là dự án Luật theo hướng phân quyền mạnh, triệt để ở hầu hết lĩnh vực, trừ 4 lĩnh vực không phân quyền, nhằm tăng tính tự chủ cho chính quyền Thành phố. Việc phân quyền được thiết kế theo nguyên tắc: thẩm quyền của Quốc hội giao cho HĐND Thành phố; Chính phủ giao cho UBND Thành phố; Thủ tướng Chính phủ giao cho Chủ tịch UBND Thành phố.

Dự thảo đề xuất gần 300 thẩm quyền, trong đó hơn 140 thuộc HĐND Thành phố, hơn 130 thuộc UBND Thành phố và hơn 20 thuộc Chủ tịch UBND Thành phố. Giám đốc Sở Tư pháp cho biết Luật Đô thị đặc biệt được xây dựng riêng cho TPHCM, trên cơ sở Kết luận số 46 của Văn phòng Trung ương Đảng, đồng thời kế thừa và tổng kết các cơ chế đặc thù đang áp dụng như Nghị quyết số 31 và Nghị quyết số 98. Dự thảo cũng đề xuất cơ chế “mở” để áp dụng cho các đô thị đặc biệt trong tương lai, thông qua nghị quyết của Quốc hội.

Giám đốc Sở Tư pháp Nguyễn Thị Hồng Hạnh phát biểu

Về chính sách, Luật kế thừa cơ chế từ Luật Thủ đô, cho phép Thành phố ban hành chính sách đặc thù phù hợp thực tiễn, đồng thời bảo đảm kiểm soát quyền lực và nguyên tắc ưu tiên áp dụng khi có quy định khác nhau. Bà Theo Nguyễn Thị Hồng Hạnh, tỷ lệ chính sách mới trong dự thảo Luật chiếm khoảng 30 - 35%. Thành phố đặt mục tiêu hoàn thiện hồ sơ trong đầu tháng 6/2026, Bộ Tư pháp thẩm định trước ngày 15/6 để trình Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Trong phần đóng góp ý kiến, TS.Trần Du Lịch, nguyên Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TPHCM, cho rằng Luật Đô thị đặc biệt là cơ hội xây dựng một khung thể chế vượt trội cho Thành phố, nhằm tăng tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, phù hợp với đặc thù của một đô thị lớn.

Về cấu trúc Luật, TS Trần Du Lịch đề xuất tiếp cận theo từng lĩnh vực quản lý, trong đó mỗi lĩnh vực cần quy định rõ quyền quyết định của Thành phố, các cơ chế – thủ tục đặc thù và thẩm quyền ban hành chính sách, qua đó bảo đảm tính minh bạch, dễ thực thi và tăng hiệu quả phân quyền.

Liên quan các cơ chế, chính sách đặc thù hiện hành (như Nghị quyết số 98 và Nghị quyết số 260 dành riêng cho TP.Hồ Chí Minh; Nghị quyết số 188 về đường sắt đô thị áp dụng cho cả Hà Nội và TPHCM; Nghị quyết số 222 về Trung tâm Tài chính quốc tế áp dụng cho Đà Nẵng), TS Trần Du Lịch cho rằng không cần đưa toàn bộ vào Luật, mà chỉ luật hóa những nội dung cốt lõi về phân cấp, phân quyền và thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật để bảo đảm ổn định lâu dài và tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

Về phân cấp quản lý, TS Trần Du Lịch đề xuất cần mở rộng tối đa thẩm quyền cho địa phương, trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại và tôn giáo; đồng thời Chính phủ tập trung vai trò giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm.

TS Trần Du Lịch phát biểu

Về tổ chức bộ máy, TS Trần Du Lịch đề xuất tăng quyền cho HĐND và Chủ tịch UBND TP.Hồ Chí Minh, giảm cơ chế họp tập thể; đồng thời nâng cao trách nhiệm trực tiếp của Giám đốc Sở theo hướng quản lý theo ngành tương tự cấp cục ở Trung ương, nhằm tăng tính rõ ràng và hiệu quả điều hành. Trong lĩnh vực tài chính – ngân sách, TS Trần Du Lịch đề xuất tách bạch rõ nguồn thu địa phương và nguồn hỗ trợ từ Trung ương, trao quyền quyết định chi tiêu cho HĐND TPHCM, đồng thời cho phép Thành phố chủ động hơn trong khai thác nguồn lực công, doanh nghiệp nhà nước và phát hành trái phiếu đô thị theo cơ chế tự chịu trách nhiệm.

Ngoài ra, TS Trần Du Lịch kiến nghị trao thêm quyền ban hành chính sách đặc thù cho TPHCM trong các lĩnh vực như thu hút nhân tài, phát triển khoa học – công nghệ, hệ sinh thái khởi nghiệp, huy động đầu tư tư nhân, chỉnh trang đô thị, an sinh xã hội, nhà ở, giáo dục và y tế toàn dân.

Đề xuất 5 mô hình đô thị đặc thù

GS.TS Nguyễn Thị Cành, Cố vấn cao cấp Trường Đại học Kinh tế - Luật, đề xuất ngoài xã, phường, đặc khu như đã nêu trong dự thảo, cần bổ sung mô hình “thành phố trong thành phố”. Theo GS.TS Nguyễn Thị Cành, TPHCM mới bao gồm cả Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sẽ có nhiều đô thị vệ tinh với đặc thù riêng về không gian lãnh thổ. Bên cạnh đó, trong đô thị đặc biệt còn có các đô thị chức năng hoặc công viên lớn không tồn tại như đơn vị hành chính nhưng mang tính chất như mô hình phát triển đô thị trong đô thị đặc biệt, như đô thị khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; đô thị đại học; khu công nghệ cao...

GS.TS Nguyễn Thị Cành phát biểu

Theo bà Cành, đô thị đặc biệt cần được quyền thí điểm cơ chế, chính sách và mô hình quản lý mới trong nhiều lĩnh vực. Đồng thời, cần áp dụng các cơ chế đặc thù về phát triển nguồn lực như tài chính - đầu tư, quy hoạch phát triển, quản lý đất đai và phát triển nguồn nhân lực.

GS.TS Nguyễn Kỳ Phùng, Trưởng ban Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.HCM, đánh giá cao việc dự thảo đưa vào khái niệm “đô thị khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo”, cho thấy tư duy phát triển đã chuyển từ tăng trưởng dựa vào đất đai, hạ tầng sang tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và kinh tế số.Tuy nhiên, các nội dung liên quan đến khoa học công nghệ hiện vẫn thiếu chiều sâu và chưa hình thành hệ thống cơ chế đủ mạnh để tạo đột phá.

Dự thảo chưa quy định rõ về dữ liệu đô thị, dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu liên thông, sandbox AI hay quản trị AI - những nền tảng cốt lõi của chuyển đổi số và đô thị thông minh.Để tạo lợi thế cạnh tranh quốc tế thực sự, dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện mạnh hơn trong các lĩnh vực AI, dữ liệu, hạ tầng số, đổi mới sáng tạo, công nghệ chiến lược, sandbox công nghệ và phát triển nhân lực chất lượng cao.

TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng dự thảo hiện mới đề cập đến khu thương mại tự do và TOD (mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) nhưng chưa đủ để hình thành các động lực phát triển mới cho TPHCM.

TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn đề xuất đưa vào luật 5 mô hình đô thị đặc thù gồm: khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, đô thị TOD, đô thị sân bay và đô thị tri thức. Từ thực tế công tác bảo tồn đô thị còn nhiều hạn chế, TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn cũng đề nghị luật cần quy định rõ vai trò, quyền hạn của Kiến trúc sư trưởng thành phố để đủ thẩm quyền trong quy hoạch, chỉnh trang và bảo tồn khu trung tâm. Đồng thời, thành phố cần có cơ chế buộc các chủ đầu tư chia sẻ chi phí hạ tầng, môi trường đối với các dự án cao tầng gây áp lực lên giao thông, ngập nước và ô nhiễm đô thị. Để giải bài toán nguồn lực phát triển hệ thống metro, TS-KTS Ngô Viết Nam Sơn kiến nghị Trung ương xem xét cho TPHCM được giữ lại tỷ lệ ngân sách từ 25-30% nhằm tạo nguồn vốn ổn định cho đầu tư hạ tầng chiến lược.

Chuẩn bị tốt nhất dự thảo Luật Đô thị đặc biệt trình cấp có thẩm quyền

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường phát biểu

Phát biểu kết luận hội thảo, Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường, cho biết lãnh đạo thành phố nhận thức việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là một nhiệm vụ rất quan trọng, có ý nghĩa lịch sử nhằm cụ thể hóa những kết luận, chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước về sự phát triển thành phố. Đây không chỉ là việc tạo ra một khung pháp lý đặc biệt, vượt trội cho thành phố phát triển, mà còn là quá trình tiên phong kiến tạo một mô hình quản trị đô thị hiện đại, góp phần chung vào sự hoàn thiện thể chế của đất nước trong giai đoạn mới.

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường thông tin đến thời điểm này, dự thảo đã nhận được sự đồng thuận, thống nhất rất cao từ các chuyên gia, nhà khoa học. Những góc nhìn độc lập, những phân tích, phản biện cụ thể và hiến kế góp ý đã giúp thành phố nhận diện rõ hơn những vấn đề cần phải sửa đổi, điều chỉnh, hoàn thiện trong các bước tiếp theo.

Phó Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Mạnh Cường ghi nhận và trân trọng cảm ơn các ý kiến đóng góp của chuyên gia, nhà khoa học và trí thức tiêu biểu. Ông Nguyễn Mạnh Cường cho biết, 13 ý kiến phát biểu tại Hội thảo đều có giá trị lý luận và thực tiễn cao, thể hiện tinh thần đồng hành, trách nhiệm vì sự phát triển của Thành phố.

Ban Chỉ đạo và Tổ Biên tập dự thảo Luật đã nhận được sự quan tâm lớn từ các chuyên gia, nhà khoa học và người dân. Những góc nhìn độc lập, các phân tích và góp ý sâu sắc sẽ giúp Thành phố tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật. Phó Chủ tịch UBND Thành phố cho biết, Tổ Biên tập sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến tại Hội thảo, đặc biệt là các đề xuất liên quan đến phân cấp, phân quyền; cơ chế giám sát; chính sách thử nghiệm và hành lang pháp lý; mô hình không gian phát triển đô thị; đổi mới mô hình phát triển; khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo…, nhằm chuẩn bị tốt nhất dự thảo Luật Đô thị đặc biệt trình cấp có thẩm quyền.