Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt: Những điểm mới trong phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

Kiểm soát toàn diện, dựa trên rủi ro

Điều 20 của Luật quy định riêng về kiểm soát tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Theo đó, hoạt động kiểm soát được thực hiện trên cơ sở nhận diện, đánh giá, giám sát, phát hiện, báo cáo, trì hoãn giao dịch, phong tỏa tài khoản, niêm phong, phong tỏa, tạm giữ tiền, tài sản và áp dụng các biện pháp khác theo quy định của pháp luật. Phạm vi kiểm soát được mở rộng, không chỉ bao gồm tiền mà còn có tài sản, dịch vụ tài chính, lợi ích kinh tế, tài sản số và các phương thức chuyển giao giá trị khác có nguy cơ được sử dụng để thực hiện, hỗ trợ hoặc tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh điều hành phiên họp toàn thể của Quốc hội thảo luận dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Quang Khánh

Quy định này có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh hoạt động tài trợ có thể được che giấu trong những giao dịch thương mại, thanh toán hoặc đầu tư hợp pháp. Việc kiểm soát vì vậy không chỉ xem xét một giao dịch riêng lẻ mà phải hướng tới nhận diện mối liên hệ giữa chủ thể, dòng tiền, tài sản, giao dịch và mục đích sử dụng cuối cùng.

Đồng thời, Luật xác lập nguyên tắc lấy phòng ngừa là chính, chủ động phát hiện, cảnh báo sớm, ngăn chặn, xử lý kịp thời và quản lý, kiểm soát trên cơ sở đánh giá rủi ro. Đây là bước chuyển quan trọng từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên xử lý vụ việc sang chủ động nhận diện và kiểm soát nguy cơ.

Đánh giá rủi ro quốc gia - cơ sở để kiểm soát đúng trọng tâm

Một nội dung mới có ý nghĩa nền tảng là Luật quy định riêng về đánh giá rủi ro quốc gia về tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Kết quả đánh giá được sử dụng để xây dựng, điều chỉnh chính sách, biện pháp kiểm soát; nhận diện giao dịch đáng ngờ; hướng dẫn tổ chức, cá nhân thực hiện nghĩa vụ đánh giá, kiểm soát rủi ro; phục vụ chia sẻ thông tin, phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế.

Đặc biệt, kết quả đánh giá rủi ro quốc gia được chia sẻ, khai thác, sử dụng chung với hệ thống quản lý rủi ro trong lĩnh vực hải quan, quản lý thuế, phòng, chống rửa tiền và các lĩnh vực chuyên ngành có liên quan. Đây là cơ sở quan trọng để kết nối thông tin về doanh nghiệp, hàng hóa, xuất nhập khẩu, giao dịch và dòng tiền; qua đó nâng cao khả năng phát hiện những dấu hiệu bất thường mà nếu chỉ xem xét trong từng lĩnh vực riêng lẻ có thể khó nhận biết.

Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang giải trình một số nội dung được đại biểu Quốc hội quan tâm đối với dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Quang Khánh

Nâng cao trách nhiệm của đối tượng báo cáo

Luật dành Điều 26 quy định cụ thể trách nhiệm của tổ chức tài chính, tổ chức và cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính có liên quan. Các chủ thể này phải thực hiện nhận biết khách hàng, đánh giá và phân loại khách hàng theo rủi ro, giám sát giao dịch, xây dựng quy định nội bộ, báo cáo, cung cấp và lưu trữ thông tin, hồ sơ liên quan đến phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Đáng chú ý, phải thường xuyên rà soát, đối chiếu khách hàng, bên thụ hưởng, chủ sở hữu hưởng lợi, người đại diện, người được ủy quyền, giao dịch và tài sản với Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định và thông tin cảnh báo rủi ro. Khi thuộc trường hợp phải áp dụng biện pháp kiểm soát, tổ chức có trách nhiệm đóng băng tài khoản không chậm trễ và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền trong thời hạn không quá 24 giờ. Đồng thời, không cung cấp tiền, tài sản, dịch vụ tài chính cho hoặc vì lợi ích của tổ chức, cá nhân bị chỉ định.

Như vậy, trách nhiệm của các đối tượng báo cáo được nâng cao theo hướng chủ động nhận diện, giám sát và ngăn chặn rủi ro, thay vì chỉ thực hiện nghĩa vụ báo cáo sau khi giao dịch đã phát sinh.

Tăng cường phát hiện giao dịch đáng ngờ và ngăn chặn dòng tiền

Điều 22 quy định về giao dịch đáng ngờ liên quan đến tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Khi có cơ sở hợp lý để nghi ngờ giao dịch có liên quan đến tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đối tượng báo cáo phải báo cáo ngay cho cơ quan có thẩm quyền. Việc nhận diện phải dựa trên xem xét, thu thập và phân tích thông tin, không chỉ căn cứ vào giá trị của một giao dịch riêng biệt. Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng đối với những giao dịch có dấu hiệu bất thường như sử dụng nhiều trung gian, cấu trúc sở hữu phức tạp, giao dịch không phù hợp với hồ sơ và năng lực tài chính của khách hàng, hoặc có liên quan đến những chủ thể, hàng hóa, công nghệ, tuyến vận chuyển và khu vực có nguy cơ cao.

Cùng với nghĩa vụ báo cáo, Luật tạo cơ sở áp dụng các biện pháp trì hoãn giao dịch, đóng băng tài khoản, phong tỏa tài sản nhằm ngăn chặn việc chuyển dịch, tẩu tán nguồn lực trước khi cơ quan chức năng tiến hành xác minh, xử lý.

Các đại biểu dự phiên họp toàn thể của Quốc hội về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Phạm Thắng

Phạm vi tài sản có thể bị áp dụng biện pháp kiểm soát cũng được quy định tại khoản 1 Điều 24 của Luật bao gồm: Tài sản thuộc quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng, định đoạt hoặc kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp, một phần hoặc toàn bộ của tổ chức, cá nhân thuộc Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định; tài sản phát sinh từ tài sản thuộc quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng, định đoạt hoặc kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp, một phần hoặc toàn bộ của tổ chức, cá nhân thuộc Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định; tài sản thuộc quyền sở hữu, chiếm hữu, sử dụng, định đoạt hoặc kiểm soát của tổ chức, cá nhân được quyền nhân danh tổ chức, cá nhân thuộc Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định hoặc chịu sự điều hành, chỉ đạo, kiểm soát của tổ chức, cá nhân đó; tài sản được sử dụng hoặc nhằm để sử dụng vào mục đích phổ biến, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; tài sản có được từ hành vi phổ biến, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, hành vi chiếm đoạt hoặc hành vi vi phạm pháp luật khác.

Tăng cường chia sẻ thông tin, dữ liệu và cảnh báo sớm

Một điểm mới có tính hệ thống của Luật là xây dựng cơ chế chia sẻ thông tin, cơ sở dữ liệu và cảnh báo sớm. Thông tin được chia sẻ bao gồm thông tin về tổ chức, cá nhân; giao dịch tài chính, dòng tiền, tài sản; hàng hóa, vật liệu, thiết bị, công nghệ, dịch vụ thuộc diện kiểm soát; danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định và các cảnh báo có liên quan.

Luật đồng thời quy định xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu chuyên ngành và cơ sở dữ liệu quốc gia khác. Cơ chế cảnh báo sớm cho phép cung cấp thông tin về chủ thể, hàng hóa, công nghệ, giao dịch, tiền, tài sản, nguồn lực tài chính, tuyến vận chuyển, chuỗi cung ứng có dấu hiệu rủi ro và các phương thức che giấu người sử dụng cuối cùng, mục đích sử dụng cuối cùng.

Những quy định này tạo điều kiện chuyển từ việc xử lý thông tin đơn lẻ sang kết nối và phân tích nhiều nguồn dữ liệu, nâng cao khả năng nhận diện sớm mạng lưới, phương thức và nguồn lực có nguy cơ phục vụ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Đưa quy định của Luật vào thực tiễn

Có thể khẳng định, Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt đã tạo bước tiến quan trọng trong hoàn thiện cơ chế phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tại Việt Nam. Các quy định mới đã hình thành một chuỗi kiểm soát tương đối toàn diện: Đánh giá rủi ro, nhận diện, giám sát, cảnh báo, báo cáo, trì hoãn giao dịch, đóng băng, phong tỏa tài sản, chia sẻ thông tin, phối hợp xử lý.

Các đại biểu dự phiên họp toàn thể của Quốc hội về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Ảnh: Phạm Thắng

Để các quy định của Luật đi vào thực tiễn, cần tiếp tục hoàn thiện văn bản quy định chi tiết; tăng cường cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin giữa các cơ quan; nâng cao năng lực nhận diện, phân tích rủi ro cho các tổ chức tài chính và doanh nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu và cảnh báo sớm.

Thực hiện hiệu quả những quy định mới của Luật không chỉ góp phần ngăn chặn nguồn lực tài chính bị lợi dụng cho hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, mà còn góp phần bảo vệ an ninh quốc gia, an ninh tài chính, môi trường thương mại hợp pháp và nâng cao trách nhiệm của Việt Nam trong thực hiện các nghĩa vụ quốc tế.

Trong điều kiện phương thức tài trợ ngày càng tinh vi, kiểm soát nguồn lực phục vụ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt phải được tiến hành chủ động hơn, sớm hơn và dựa trên nhiều nguồn thông tin hơn. Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng để thực hiện yêu cầu đó, hướng tới xây dựng cơ chế phòng ngừa từ sớm, từ xa, phát hiện kịp thời và ngăn chặn hiệu quả tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.