Mã số vùng trồng - 'Tấm thẻ căn cước' định vị giá trị nông sản

"Tấm thẻ căn cước" định vị giá trị nông sản

Mã số vùng trồng chính là mã định danh, là "căn cước" của một vùng sản xuất. Mục đích là để cơ quan chuyên môn theo dõi dịch bệnh, giám sát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chủ động điều tiết sản lượng, loại bỏ nguy cơ "được mùa mất giá" hay mất an toàn vệ sinh thực phẩm. Để mã số vùng thực sự đi vào cuộc sống, mỗi người dân phải thay đổi thói quen canh tác truyền thống.

Bà Đàm Bích Phương, thôn Án Lại, xã Nguyễn Huệ đóng gói sản phẩm miến dong chuẩn bị bán cho khách hàng.

Tại xã Nguyễn Huệ, gia đình bà Đàm Bích Phương, thôn Án Lại là minh chứng điển hình cho việc biến đất đồi thành nguồn thu nhập ổn định nhờ canh tác đúng kỹ thuật. Năm 2025, gia đình bà được cấp mã số vùng trồng dong riềng trên diện tích 3.500 m2. Tuân thủ quy trình nghiêm ngặt, bà thu về trên 16 tấn củ tươi, tự chủ 100% nguyên liệu và thu mua thêm để sản xuất hơn chục tấn miến dong mỗi năm. Có mã số vùng trồng, hiện đang hoàn thiện thủ tục chứng nhận OCOP 3 sao, miến dong của gia đình bà tự tin hướng tới các siêu thị. Từ thành công này tạo hiệu ứng lan tỏa giúp xã Nguyễn Huệ mở rộng diện tích dong riềng lên hơn 222 ha tại 15 xóm (năm 2026), tạo sinh kế cho 204 hộ làm miến, thúc đẩy 2 hợp tác xã ra đời và có 3 hộ đạt chứng nhận OCOP.  

Chủ tịch UBND xã Nguyễn Huệ Hầu Văn Khánh cho biết: Xã đang đo lại tất cả diện tích, hướng dẫn bà con thực hiện đúng quy trình từng việc nhỏ nhất, mục tiêu là cấp mã số vùng trồng cho các loại cây đặc sản. Chính quyền xã cũng "trải thảm đỏ" mời các công ty, hợp tác xã đầu tư để cùng bà con trồng - chế biến - bán hàng thành một vòng khép kín. Ông Khánh khẳng định, việc có mã số vùng trồng giúp bán được hàng; đòi hỏi người dân và các hợp tác xã phải trồng trọt đúng quy trình: Từ khâu chăm sóc, bón phân, phun thuốc đến thu hoạch, làm sạch, bảo quản để sản phẩm đều nhau, chất lượng tốt và an toàn cho người tiêu dùng.

 Lãnh đạo UBND xã Nguyễn Huệ khảo sát vùng nguyên liệu dong riềng tại 2 xóm Lũng Cút và Cốc Phát. 

Theo ông Khánh, xã sẽ tiếp tục kiểm tra quy trình, rà soát thủ tục để cấp mã vùng trồng cho ba hộ có sản phẩm OCOP. Trong đó, tập trung vào các hộ trồng dong riềng và các loại cây ăn quả như cam, quýt, mận, na. Những hộ đủ diện tích và làm đúng quy định, UBND xã sẽ cùng với cơ quan chức năng của tỉnh xác định, cấp mã vùng trồng. 

Tương tự, tại Tổ dân phố Vĩnh Quang, phường Nùng Trí Cao, Tổ hợp tác Nà Mạ gồm 9 hộ dân đã liên kết trồng 1 ha lúa nếp hương bản địa và được cấp mã số từ năm 2024. Với quy tắc 100% dùng phân bón hữu cơ và thuốc vi sinh, hạt nếp hương Vĩnh Quang luôn được thị trường săn đón, thậm chí "cháy hàng" trong các dịp lễ hội.

Đánh mất 189 "giấy thông hành" vì thói quen trồng trọt không theo quy trình

Trái ngược với những điểm sáng nhỏ lẻ, bức tranh tổng thể về mã số vùng trồng của tỉnh để lại một bài học xót xa. Toàn tỉnh từng được cấp 191 mã số vùng trồng, trong đó, 189 mã số trồng thạch đen xuất khẩu và 2 mã số tiêu thụ nội địa. Tuy nhiên, đến nay, toàn bộ 189 mã số xuất khẩu thạch đen đã bị thu hồi.

Việc mất hàng trăm “giấy thông hành” này không phải do thiên tai mà do cách làm không theo quy trình: 12 mã số bị tước bỏ vì chủ vùng trồng không thực hiện việc ghi chép nhật ký dù cơ quan chuyên môn đã nhiều lần nhắc nhở; 163 mã số bị thu hồi do người dân tự ý phá vỡ cam kết, bỏ cây thạch đen chuyển sang cây trồng khác; 14 mã số khác tự nguyện rút vì bế tắc đầu ra. Không chỉ vùng trồng, 5/8 cơ sở đóng gói cũng bị "tuýt còi" do tự ý cơi nới nhà xưởng, máy móc rỉ sét và xả rác ảnh hưởng môi trường.

Bà Đoàn Thị Thuấn, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt tỉnh thẳng thắn nhìn nhận: Khó khăn chung là diện tích canh tác miền núi nhỏ lẻ, phân tán. Việc ghi chép nhật ký, sử dụng vật tư nông nghiệp theo chuẩn VietGAP hay yêu cầu của nước nhập khẩu chưa trở thành thói quen của người dân. Hệ lụy của lối sản xuất manh mún, chạy theo phong trào tự phát đã làm đứt gãy sợi dây liên kết doanh nghiệp - nông dân.

Giao quyền về xã; muốn trồng cây phải có hợp đồng mua bán

Bài học từ thạch đen cho thấy, việc cấp mã số không thể chạy theo thành tích hay số lượng, mà thiếu thực tiễn. Đã đến lúc phải thiết lập "kỷ luật thép" trong nông nghiệp tỉnh nhà.

Một trong những vướng mắc lớn nhất về giấy tờ hành chính đã được cởi bỏ. Ngày 31/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Theo đó, thủ tục cấp và quản lý mã số vùng trồng được phân cấp trực tiếp cho Chủ tịch UBND cấp xã. Việc trao quyền này buộc cán bộ xã thực sự vào cuộc, sâu sát và chịu trách nhiệm trực tiếp với từng khoảnh đất của bà con.  

Cùng với đó, ngành nông nghiệp tỉnh xác lập nguyên tắc: Chỉ cấp mã số vùng trồng khi đã xác định được đầu ra. Kiên quyết loại bỏ các khu vực sản xuất phân tán; dồn lực cho vùng nguyên liệu tập trung, đồng bộ và có hợp đồng bao tiêu.

Đơn cử, ngày 18/7/2026, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường làm việc trực tiếp với 8 công ty, hợp tác xã chuyên sản xuất chế biến và xuất khẩu. Theo đó, Công ty Sơn Hà và Công ty Thu Hương đặt hàng muốn xây dựng mã vùng trồng cho cây mía và thạch đen tại xã Đông Khê. Sau khi kiểm tra, khảo sát cho thấy, diện tích thạch đen ở đây mọc rải rác trên nương rẫy, trong khe rừng, địa phương chưa đo được vị trí cụ thể. Sở Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu UBND xã Đông Khê phải khẩn trương đo chính xác diện tích đủ tiêu chuẩn thì mới cấp mã vùng trồng.

Theo kế hoạch, gần 10 ha ớt hữu cơ xã Hòa An sẽ triển khai đăng ký quy trình mã vùng trồng vào cuối năm 2026.

Theo kế hoạch, tỉnh sẽ tập trung vào các cây trồng chính: Vùng mía tại các xã Bế Văn Đàn, Phục Hòa, Hạ Lang; ớt sẽ trồng tại các xã: Hòa An, Tổng Cọt, Lũng Nặm. Cây dong riềng và thạch đen tiếp tục được trồng tại các vùng đủ tiềm năng. Các hợp tác xã, doanh nghiệp sẽ đóng vai trò đầu tàu, hướng dẫn kỹ thuật và chịu trách nhiệm báo cáo tổng hợp. Mã số sẽ bị thu hồi nếu phát hiện sai phạm mà không khắc phục.

Khôi phục lại mã số vùng trồng là việc bắt buộc phải làm để thay đổi nhận thức của người dân. Việc giao quyền mạnh mẽ cho chính quyền xã, sự cam kết cùng làm của doanh nghiệp và kỷ luật ghi sổ sách đồng ruộng của người dân chính là kiềng ba chân vững chắc nhất để xây dựng một nền nông nghiệp sạch, an toàn và lâu dài.