Mạnh tay xử lý, siết chặt 'lá chắn' bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Tăng cường kiểm tra, kiểm soát hàng hóa xuất, nhập khẩu qua biên giới

Tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” do Báo Bảo vệ Pháp luật tổ chức (30/9) vừa qua, các chuyên gia, cơ quan quản lý, lực lượng thực thi và doanh nghiệp tập trung trao đổi, nhận diện những phương thức, thủ đoạn xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ mới, nhất là trên môi trường số, giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa”.

Ông Đoàn Ngọc Toàn, Phó Trưởng phòng 3, Chi Cục Điều tra Chống buôn lậu, Cục Hải quan (Bộ Tài Chính) cho biết, thời gian qua, công tác đấu tranh chống buôn lậu hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã được ngành Hải quan quan tâm triển khai. Tuy nhiên, phương thức, thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi, trong khi hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng đa dạng về loại hình, phương thức vận chuyển và quy mô.

Qua thực tiễn kiểm soát cho thấy, đối tượng thường lợi dụng việc phân luồng miễn kiểm tra thực tế hàng hóa; khai sai hoặc không khai báo nhãn hiệu trên tờ khai; trà trộn hàng hóa vi phạm với hàng hóa không vi phạm; lợi dụng loại hình chuyển phát nhanh, quá cảnh, kho ngoại quan để vận chuyển, cất giấu hàng giả, hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đối với hàng quá cảnh, có tình trạng lợi dụng thủ tục khai báo đơn giản để không khai báo nhãn hiệu hàng hóa nhằm che giấu hành vi vận chuyển hàng giả mạo nhãn hiệu. Đối với hàng gửi kho ngoại quan, hàng hóa có nhãn hiệu được bảo hộ hoặc giả mạo nhãn hiệu có thể được đưa vào kho, sau đó xuất sang nước thứ ba hoặc có nguy cơ thẩm lậu vào nội địa.

 Hải quan khu vực VIII kiểm tra hàng hóa xuất nhập khẩu. Ảnh: Hải Nam.

Bên cạnh đó, thương mại điện tử làm gia tăng đáng kể số lượng các đơn hàng nhỏ lẻ từ nước ngoài vào Việt Nam thông qua chuyển phát nhanh. Đặc biệt có trường hợp chỉ thể hiện tên hàng, kích thước, chất liệu mà không thể hiện nhãn hiệu, gây khó khăn cho việc sàng lọc hàng hóa có nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong số lượng lớn tờ khai được đăng ký mỗi ngày.

Lĩnh vực thương mại điện tử cũng cho thấy hàng giả thường được vận chuyển trong các bưu kiện, gói hàng nhỏ lẻ và trà trộn với nhiều hàng hóa giao dịch hợp pháp. Đây là một trong những nguyên nhân khiến việc phát hiện, kiểm soát hàng giả xuyên biên giới trở nên khó khăn hơn.

“Từ thực tế trên, công tác kiểm soát hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ tập trung vào kiểm tra thực tế hàng hóa khi đã có dấu hiệu rõ ràng, mà cần chủ động phòng ngừa, thu thập thông tin, phân tích rủi ro, nhận diện dấu hiệu nghi vấn và kiểm soát có trọng tâm, trọng điểm”, ông Đoàn Ngọc Toàn cho hay.

Cũng theo ông Đoàn Ngọc Toàn, một trong những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả xử lý hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là khả năng phối hợp giữa cơ quan Hải quan với chủ thể quyền, cơ quan chuyên môn và các lực lượng chức năng.

Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp với các cơ quan, tổ chức cấp văn bằng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, đại diện sở hữu công nghiệp, tổ chức giám định và các đơn vị chuyên môn để xác định chính xác bản chất hàng hóa, làm cơ sở cho việc xử lý theo quy định. Đẩy mạnh phối hợp với cơ quan cấp văn bằng, chủ thể quyền và văn phòng luật sư đại diện cho chủ thể quyền; thực hiện giám định hàng thật, hàng giả khi cần thiết.

Trọng tâm của công tác trong thời gian tới cần chuyển mạnh từ tư duy “phát hiện và xử lý khi vụ việc đã xảy ra” sang “chủ động nhận diện nguy cơ, cảnh báo sớm, kiểm soát có trọng tâm, trọng điểm và ngăn chặn ngay từ biên giới”, ông Đoàn Ngọc Toàn nhấn mạnh.

Muốn thực hiện được mục tiêu đó, cần đồng bộ nhiều giải pháp: Nâng cao chất lượng thu thập và phân tích thông tin; kiểm tra chặt chẽ hồ sơ; xác định đúng tuyến, địa bàn, mặt hàng và đối tượng trọng điểm; tăng cường kiểm soát các loại hình có nguy cơ cao; ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số; nâng cao năng lực công chức; đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp thực chất, kịp thời giữa Hải quan với chủ thể quyền và các cơ quan liên quan.

Mở rộng “lá chắn” bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Dước góc độ hoàn thiện pháp luật, ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, tháng 12/2025, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ với nhiều điểm mới.

Đáng chú ý, thời gian thẩm định đơn được rút ngắn đáng kể, như đối với các sáng chế, từ 18 tháng xuống 12 tháng; đối với một số sáng chế công nghệ chiến lược đã thương mại hóa có thể còn 3 tháng; nhãn hiệu từ 5 năm xuống 3 tháng.

Luật và Nghị định số 100/2026/NĐ-CP của Chính phủ cũng quy định xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, gồm 4 nhóm: Xác lập quyền sở hữu trí tuệ; giao dịch về quyền sở hữu trí tuệ phục vụ định giá tài sản trí tuệ; quản lý chỉ dẫn địa lý và thực thi quyền. Đây là lần đầu tiên việc xây dựng cơ sở dữ liệu về sở hữu trí tuệ được luật hóa.

Luật cũng bổ sung một số đối tượng được bảo hộ như kiểu dáng riêng phần, kiểu dáng phi vật lý; quy định về bảo hộ đối tượng do AI tạo ra và tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ trong môi trường số, trong đó làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian.

 Hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng diễn biến tinh vi.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử, Luật Thương mại điện tử và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định nghĩa vụ xác thực thông tin người bán để truy xuất các gian hàng vi phạm; đồng thời quy định trách nhiệm của nền tảng thương mại điện tử trong phối hợp với chủ sở hữu quyền, rà soát, gỡ bỏ sản phẩm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nghị định 186/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp cũng bổ sung thẩm quyền xử phạt cho nhiều chức danh, trong đó có Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch UBND cấp xã, Trưởng Công an cấp xã và nhiều chức danh trong lực lượng công an. Việc tăng thẩm quyền ở cơ sở nhằm xử lý nhanh hơn các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ có tính chất nhỏ lẻ, phân tán.

Mạnh tay xử lý vi phạm

Theo ông Nguyễn Đức Dũng, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã có những chuyển biến tích cực, đặc biệt từ khi thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Từ ngày 7/5 đến hết tháng 8/2026, cả nước đã xử lý hành chính 4.989 vụ vi phạm, tăng 242% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, các địa phương chú trọng hơn đến xử lý xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, với 43 vụ bị xử lý hành chính, tăng 4.200% so với cùng kỳ.

 Kiểm sát viên VKSND tỉnh Phú Thọ tham gia khám xét nơi làm việc của Bùi Đắc Ánh Dương, Giám đốc Công ty Cổ phần hệ thống thông tin ATHENA Việt Nam trong vụ án “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”.

Về hình sự, từ khi ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg đến nay đã khởi tố 211 vụ, tăng 1.658% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, cả năm 2025, cả nước khởi tố 43 vụ liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Bên cạnh đó, các lực lượng chức năng cũng đã ngăn chặn 3.731 trang web có nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

 Chuyên gia này cho biết thêm, Chính phủ đang giao Bộ Công an chủ trì sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, trong đó nghiên cứu sửa đổi Điều 225 và Điều 226 về các tội xâm phạm quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Định hướng là tăng chế tài hình sự, bổ sung một số hành vi chưa được quy định và làm rõ những khái niệm còn vướng trong thực tiễn.

“Thời gian tới, 9 bộ, ngành dự kiến ký chương trình phối hợp hành động về phòng, chống và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030 (bao gồm: Bộ Công an; Bộ Quốc phòng; Bộ Công Thương; Bộ Tài chính; Bộ Khoa học và Công nghệ; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bộ Nông nghiệp và Môi trường, VKSND tối cao và TAND tối cao). Một nội dung quan trọng của chương trình là xây dựng cơ sở dữ liệu về thực thi quyền, mục tiêu đưa hệ thống vào vận hành thử nghiệm từ nay đến hết năm 2026. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội và người tiêu dùng trong bảo vệ tài sản trí tuệ”, ông Nguyễn Đức Dũng cho hay.