Mật ngọt trên vùng sỏi đá

Từ vùng đất sỏi đá bên hồ Trà Co (xã Bác Ái Tây), bàn tay lao động của con người đã tạo nên vùng trồng cây dược liệu rộng 100ha với hệ thực vật cộng sinh phát triển. Thảm thực vật nơi đây thu hút hàng nghìn con ong dú đến làm tổ, hình thành hơn 1.000 “ngôi nhà ong” cho mật ngọt. Câu chuyện "đất lành... ong đậu" là minh chứng sinh động cho việc con người biết tôn trọng thiên nhiên sẽ nhận lại những giá trị quý báu từ thiên nhiên. 

Món quà kỳ diệu của thiên nhiên

Chúng tôi đến mô hình Làng Ong thuộc Hợp tác xã Nông dược Phước Tân (thôn Phước Tân, xã Bác Ái Tây) trong một ngày nắng vàng tháng 10. Từ ngọn núi bên hồ Trà Co, những đồi xáo tam phân xanh ngút tầm mắt, với cây từ 6 đến 8 năm tuổi, cao hơn 5m. Xen giữa là những đồi sim, bồ kết, atiso đỏ, bồ hòn và các loài cây dược liệu bản địa. Dưới những tán cây là hàng trăm ngôi nhà ong dú. Giữa những đồi hoa rừng bung nở, người dân cần mẫn tỉa cành, dọn cỏ, trong khi từng đàn ong dú len lỏi tìm hoa hút mật. 

Mô hình sinh thái Làng Ong (thôn Phước Tân, xã Bác Ái Tây).

Anh Nguyễn Tiến Hiệp - người sáng lập Làng Ong, chia sẻ: "Năm 2020, tôi bắt đầu thực hiện mô hình Làng Ong trên vùng đất đồi với 2 phần đất, 8 phần đá. Lúc bấy giờ, khu vực này gần như trơ trọi, chỉ lác đác vài cây không có giá trị kinh tế. Để trồng cây dược liệu trên đất cằn sỏi đá, tôi cùng lao động người Raglai mang đất màu từ đồng bằng lên, trộn với phân và xơ dừa để làm bầu ươm cây giống. Nhờ đó, các loài cây dược liệu như: Xáo tam phân, chuối cô đơn, sâm bố chính, sâm cau, bồ hòn, bồ kết... cùng nhiều loài hoa dần phủ xanh đất trống, đồi trọc". 

Với đặc thù trồng cây dược liệu, việc không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học được xác định là nguyên tắc quan trọng. Để xử lý sâu ăn lá và nấm bệnh gây hại, anh Hiệp tìm hiểu, áp dụng các biện pháp sinh học, tận dụng thiên địch và cải tạo đất theo hướng tự nhiên. Chẳng hạn, kiến đỏ và ong vò vẽ giúp kiểm soát một số loài sâu, rầy, rệp. Đối với nấm bệnh, anh chú trọng cải tạo đất, bổ sung phân hữu cơ để nâng cao độ phì nhiêu, giúp cây phát triển khỏe mạnh. Đến năm 2025, nhờ kiên trì với phương pháp canh tác này, tình trạng sâu bệnh từng bước được kiểm soát, cây trồng sinh trưởng tốt hơn.

Khi vùng cây dược liệu hình thành, nhiều loài như hoa hồng, hoa sim, hoa xuyến chi, hoa chòi mòi... nở rộ trên đồi, tạo nguồn thức ăn thu hút các đàn ong. Cơ duyên đến với nghề nuôi ong dú của anh Hiệp cũng bắt đầu từ một phát hiện tình cờ. Trong quá trình phát quang, làm rẫy, các nhân công phát hiện nhiều tổ ong dú tự nhiên trong các bọng cây khô. Qua theo dõi, anh nhận thấy khu vực này có nhiều loài ong như: Ong vò vẽ, ong mật, ong nghệ, ong dú, ong đất, ong vàng... Tuy nhiên, ong dú là loài thích nghi và ở lại lâu dài. Nhận thấy tiềm năng phát triển, anh Hiệp tách các bọng cây, dẫn dụ ong dú vào thùng gỗ để nhân đàn. Từ những tổ ong ban đầu, số lượng tăng lên hơn 1.000 tổ. Anh quyết định đặt tên mô hình là Làng Ong, như một cách ghi dấu món quà mà thiên nhiên ban tặng. 

Anh Nguyễn Văn Ngọc (quản lý tại Làng Ong) kiểm tra các tổ ong dú.

Giữ giá trị của thiên nhiên

Để hình thành hệ sinh thái cộng sinh trên diện tích 100ha, Làng Ong được quy hoạch thành 5 vùng theo cấu trúc vòng tròn xoắn ốc. Vòng trung tâm chủ yếu bố trí các tổ ong dú; vòng 2 trồng cây dược liệu thân thấp và các loại cây cỏ ra hoa luân phiên quanh năm, cung cấp thức ăn cho ong; vòng 3 là khu vực trồng cây dược liệu thân gỗ để thu hoạch cành, lá, quả, đồng thời đa dạng nguồn hoa; vòng 4 được xem là lớp bảo vệ thứ 2, với hệ cây thân gỗ tái sinh, xen canh các loài cây dược liệu thân gỗ và  sâm bản địa; vòng ngoài cùng có chức năng che chắn, hạn chế những tác động tiêu cực từ bên ngoài. 

Mô hình không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, tạo dựng hệ sinh thái đa dạng, mà còn mang lại hiệu quả kinh tế, tạo việc làm cho người dân địa phương. Theo anh Nguyễn Văn Ngọc (quản lý tại Làng Ong), nơi đây duy trì từ 5 đến 6 lao động thường xuyên mỗi ngày; còn lúc cao điểm có thể lên đến 10 người. Tất cả là người Raglai sinh sống tại địa phương. Công việc hằng ngày gồm nhổ cỏ, trồng cây, làm bầu cây giống, đắp rơm giữ ẩm... Còn chị Pinăng Lũy (người Raglai ở thôn Phước Tân), cho biết: "Tôi làm việc ở đây hơn 2 năm, với thu nhập từ 250.000 đồng đến 300.000 đồng/ngày. Khoản thu nhập này giúp tôi nuôi dạy con cái và trang trải chi tiêu trong gia đình. Có công việc ổn định, lại được góp phần giữ gìn màu xanh quê hương, tôi càng thêm niềm vui và gắn bó với công việc”.

Ông ĐẶNG THÀNH KHANH - Phó Chủ tịch UBND xã Bác Ái Tây: Định hướng phát triển của xã trong giai đoạn mới là nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, phát triển cây ăn quả, cây dược liệu... Đối với khu vực thôn Phước Tân, xã ưu tiên các mô hình nông, lâm kết hợp, phát triển cây bản địa, cây dược liệu, cây lâu năm và những loại cây có khả năng bảo vệ đất, tạo sinh kế ổn định, đồng thời giảm áp lực lên rừng tự nhiên. Mô hình Làng Ong góp phần hình thành hệ sinh thái đa dạng, tạo việc làm cho đồng bào dân tộc thiểu số và phù hợp với định hướng phát triển của địa phương. Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh, xã Bác Ái Tây đang chủ động phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan xây dựng phương án tuyên truyền, vận động, khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân tham gia phát triển vùng nguyên liệu gắn với khâu sơ chế, chế biến và thị trường tiêu thụ.

Những cây giống dược liệu, sâm được ươm mầm ở Làng Ong.

Các tổ ong dú ở Làng Ong.

Tổ ong dú được gắn mã QR để truy xuất nguồn gốc xuất xứ.

Một điểm đáng chú ý của Làng Ong là cách khai thác mật ong theo hướng bền vững. Khi thu hoạch, người nuôi vẫn để lại một phần mật trong tổ, tạo nguồn thức ăn cho ong tiếp tục sinh trưởng, phát triển. Nguồn thu từ mật ong được tái đầu tư trồng cây, trồng hoa mở rộng thảm thực vật và bổ sung nguồn thức ăn cho đàn ong. "Khi phát triển ổn định, mỗi tổ ong dú cho thu hoạch trung bình từ 250 - 350ml mật/năm. Chúng tôi trồng các loài cây có hoa, tiết mật trong bán kính 1 km để ong thuận lợi tìm kiếm thức ăn. Một phần mật ong được khai thác để tạo kinh phí tái đầu tư, phát triển hệ sinh thái, làm phong phú nguồn hoa cho ong”, anh Nguyễn Tiến Hiệp cho biết. 

Câu chuyện Làng Ong ở thôn Phước Tân cho thấy hiệu quả của cách làm nông nghiệp gắn với bảo vệ thiên nhiên. Trên vùng đất sỏi đá, việc phát triển cây dược liệu kết hợp nuôi ong dú không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần phục hồi thảm thực vật, nâng cao giá trị đất đai. Với tiềm năng phát triển và hướng đi bền vững, mô hình Làng Ong có thể trở thành điểm đến sinh thái hấp dẫn, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.