[Megastory] Tháng Bảy tri ân: Trọn vẹn đạo lý 'uống nước nhớ nguồn' của dân tộc

Trên hành trình ấy, mỗi bộ hài cốt được tìm thấy, mỗi mẫu ADN được đối sánh thành công hay mỗi di vật được phát hiện đều góp phần làm trọn vẹn hơn đạo lý tốt đẹp ngàn đời của dân tộc cũng như nối dài hành trình tri ân các thế hệ đã hy sinh vì đất nước.

Dịp này, Báo Đồng Nai điện tử có cuộc trò chuyện với ông NGUYỄN XUÂN CƯƠNG, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai về chặng đường tri ân lặng thầm, kiên trì nhưng đong đầy nghĩa tình và trách nhiệm của Hội.

*Thưa ông, sau hơn 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, đây là chiến dịch quy mô lớn đầu tiên do Chính phủ phát động về công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ. Dưới góc độ người đứng đầu Hội tại địa phương, ông đánh giá như thế nào về tầm vóc của chiến dịch này?

Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là một chiến dịch tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, mà còn là sự kết tinh của đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" ngàn đời của dân tộc Việt Nam. Đó cũng chính là lời đáp từ chân thành trước sự mong mỏi, khắc khoải suốt nửa thế kỷ của hàng ngàn gia đình liệt sĩ, giúp xoa dịu phần nào những vết thương chiến tranh chưa lành.

Chiến dịch này mang tính nhân văn toàn diện khi vừa song song tìm kiếm, trả lại tên cho các anh, vừa đẩy mạnh chăm lo đời sống cho người có công. Đặc biệt, thời gian qua, thành phố Đồng Nai chú trọng triển khai rất nhiều kế hoạch, chính sách chăm lo, phụng dưỡng các gia đình thương bệnh binh, người có công với cách mạng, các Mẹ Việt Nam anh hùng… Việc làm này vừa mang ý nghĩa an sinh xã hội, vừa thực hiện trọn vẹn cam kết "không để ai bị bỏ lại phía sau", thể hiện sự tri ân nối tiếp đến tận hậu duệ của những người đã cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai tổ chức Lễ cất bốc và tiễn đưa hài cốt liệt sĩ Hoàng Hữu Sơn (đơn vị Trung đoàn 5, Sư đoàn 5) về quê hương xã Hóa Quỳ, tỉnh Thanh Hóa theo nguyện vọng của gia đình. Ảnh: Hội cung cấp

*Nhiều người gọi chiến dịch lần này là “cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian". Vậy trong thực tế triển khai, đâu là những khó khăn lớn nhất mà các lực lượng đang phải đối mặt, thưa ông?

Khó khăn lớn nhất và cũng là nỗi trăn trở nhất của chúng tôi lúc này chính là thời gian. Trải qua hơn nửa thế kỷ, địa hình chiến trường xưa đã biến đổi hoàn toàn. Các nhân chứng lịch sử, những cựu chiến binh hay thân nhân liệt sĩ đều đã tuổi cao sức yếu, nhiều người đã qua đời, nên việc tìm kiếm chủ yếu dựa vào ký ức còn lại của đồng đội và sự phát hiện của nhân dân chứ không có sơ đồ chuẩn xác.

Bên cạnh đó, việc lấy mẫu ADN xác định danh tính gặp nhiều hạn chế do phần lớn hài cốt liệt sĩ khi an táng do điều kiện chiến tranh không thể bảo quản tốt được, nhất là liệt sĩ hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Qua khảo sát thực địa tại hầu hết các nghĩa trang, số lượng bia mộ còn thiếu thông tin quê quán khá nhiều. Nhưng chính trong khó khăn ấy, lợi thế của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố là có hơn 500 hội viên, phần lớn họ là cựu chiến binh, những người có uy tín, thông thạo địa bàn, chiến trường xưa. Nhờ đó, chúng tôi có thể tìm kiếm, xác minh thông tin nhanh chóng, chính xác, làm cầu nối hỗ trợ các cơ quan chức năng đính chính hồ sơ, điều chỉnh thông tin trên bia mộ liệt sỹ để giúp các gia đình sớm tìm lại người thân.

Nhờ nỗ lực không ngừng nghỉ, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai đã kết nối được với vợ liệt sĩ Đinh Hải Lý là bà Đinh Thị Trường và con gái Đinh Thị Xuân. Trong ảnh: Người con gái duy nhất của liệt sĩ đến thăm mộ cha sau hơn 40 năm miệt mài tìm kiếm. Ảnh: Hội cung cấp

*Trong hành trình thầm lặng và đầy gian truân đó, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai đã cụ thể hóa chiến dịch bằng những hành động thực tế nào, thưa ông?

- Chúng tôi bắt tay vào hành động bằng tất cả sự khẩn trương và tinh thần trách nhiệm cao nhất. Đầu tiên, Hội đã phối hợp với Hội thành viên Cựu chiến binh Sư đoàn 7 tìm kiếm thông tin, đi thực địa để tìm địa điểm đóng quân của Trung đoàn 209/Sư đoàn 7 (Bù Gia Mập) để xác định các vị trí có hài cốt liệt sĩ Trung đoàn 209. Sau đó, bàn giao dữ liệu cho Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ thành phố và Đội K72 tiến hành tổ chức tìm kiếm tại thực địa.

Hai là, chủ động rà soát, tổ chức tìm kiếm thông tin các bia mộ liệt sĩ khuyết danh thiếu thông tin quê quán tại các nghĩa trang liệt sĩ của thành phố; liên hệ với các địa phương tìm kiếm gia đình liệt sĩ, để thông tin nơi đang an táng mộ liệt sĩ và hỗ trợ gia đình liệt sĩ làm thủ tục điều chỉnh, bổ sung đầy đủ thông tin trên bia mộ liệt sĩ. Thời gian qua, qua khảo sát 39 bia mộ khuyết danh, Hội đã tìm kiếm thành công 4 gia đình liệt sĩ; hiện các gia đình đã vào thăm viếng và đang thực hiện thủ tục bổ sung thông tin chính thức lên bia mộ.

Ba là, tổ chức lễ tiễn đưa hài cốt liệt sĩ về quê hương. Hội đã tổ chức tiễn đưa 6 hài cốt liệt sĩ được an táng, chăm sóc từ Nghĩa trang liệt sĩ thành phố Đồng Nai và Nghĩa trang liệt sĩ Vĩnh Cửu về lại quê nhà theo nguyện vọng của thân nhân. Từ việc hướng dẫn thủ tục, tổ chức lễ truy điệu trang trọng với sự tham dự của đồng đội cũ, đến khâu di chuyển, chúng tôi đều lo chu toàn, để chặng đường về lại đất mẹ của các anh được trọn vẹn nhất.

Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai thăm, tặng quà Mẹ Việt Nam anh hùng Cao Thị Hường (xã Định Quán). Ảnh: Hội cung cấp

*Suốt những năm tháng gắn bó với công tác Hội, đặc biệt là trong Chiến dịch 500 ngày đêm, câu chuyện nào đã để lại trong ông niềm xúc động nhất?

- Suốt hành trình này, mỗi trường hợp xác minh là một câu chuyện riêng đầy trăn trở, nhưng câu chuyện làm tôi xúc động và nhớ mãi là hành trình "trả lại tên" cho liệt sĩ Đinh Hải Lý (sinh năm 1953, quê quán huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình, nay là tỉnh Quảng Trị).

Liệt sĩ Đinh Hải Lý thuộc Đại đội 10, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 266, Sư đoàn 341, đã anh dũng hy sinh ngày 29-4-1979 tại chiến trường Campuchia. Năm 1989, hài cốt liệt sĩ được quy tập về an táng tại khu B, Nghĩa trang Liệt sĩ Đồng Nai, nhưng do tấm bia trên phần mộ bị khuyết thông tin nên suốt bao năm qua, người thân hoàn toàn không hay biết liệt sĩ đang nằm lại nơi đâu.

Hành trình tìm lại tên cho liệt sĩ là cả một quá trình kiên trì, từng bước tháo gỡ từng "nút thắt" thông tin. Ngày 4-3-2026, trong chuyến đi thực chứng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đồng Nai (phường Long Bình), chúng tôi chú ý đến phần mộ khuyết danh này và bắt đầu rà soát hồ sơ. Đến ngày 7-4-2026, Hội chính thức gửi văn bản đề nghị Sư đoàn 341 (Quân khu 4) xác minh. Đúng 1 tháng sau, ngày 6-5-2026, Sư đoàn gửi công văn phản hồi, cung cấp đầy đủ thông tin về nơi liệt sĩ hy sinh, nơi an táng ban đầu cũng như thông tin về thân nhân.

Có được dữ liệu quý giá, chúng tôi lập tức bắt tay vào việc tìm kiếm gia đình liệt sĩ. Nhưng cái khó tiếp theo lại xuất hiện khi lần theo quê quán ở Quảng Bình (nay là Quảng Trị), chúng tôi mới biết người thân của liệt sĩ đã chuyển vào tỉnh Đắk Lắk sinh sống. Không bỏ cuộc, tôi liên hệ nhờ cựu chiến binh Đinh Thùy Dương (Trung đoàn Đồng Nai, Sư đoàn 5, ngụ phường Tân Triều) phối hợp tìm kiếm thân nhân gia đình liệt sĩ. Bằng sự nỗ lực không ngừng nghỉ, cuối cùng Hội cũng đã kết nối được với vợ liệt sĩ là bà Đinh Thị Trường và con gái Đinh Thị Xuân.

Hơn 40 năm trôi qua kể từ ngày liệt sĩ Đinh Hải Lý ngã xuống, người vợ và người con gái duy nhất của liệt sĩ đã lặn lội mòn mỏi khắp nơi đi tìm phần mộ của chồng, của cha nhưng bất thành, trong lòng luôn đinh ninh có lẽ liệt sĩ đã nằm lại đâu đó xứ người.

Ngày 16-6-2026, khi nhận được tin báo từ Hội, vợ chồng con gái liệt sĩ đã lặn lội vào Đồng Nai, thắp nén tâm hương lên phần mộ của cha và không giấu được giọt nước mắt của ngày “đoàn tụ”, ngày “trở về” của liệt sĩ sau gần nửa thế kỷ khắc khoải chờ đợi. Giây phút ấy, chúng tôi hiểu rằng mọi vất vả, khó khăn trải qua là vô giá, vì đã góp phần làm dịu đi nỗi đau chiến tranh trong lòng những người ở lại. Đây cũng chính là một trong những trường hợp tìm kiếm, xác định danh tính thành công điển hình của Hội trong Chiến dịch 500 ngày đêm.

Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai thăm, tặng quà Mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Kim Vệ (phường Xuân Lộc). Ảnh: Hội cung cấp

*Để chiến dịch thành công bền vững không thể thiếu lực lượng kế thừa, ông có gửi gắm điều gì tới thế hệ trẻ hôm nay về trách nhiệm nối tiếp công tác tri ân này, thưa ông?

Đất nước ta đã trải qua nhiều cuộc kháng chiến, nhiều thế hệ cha anh đã không tiếc máu xương chiến đấu vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc để chúng ta có cuộc sống hòa bình, hạnh phúc như hôm nay. Tôi mong rằng các cháu sinh ra trong hòa bình sẽ càng hiểu rõ hơn giá trị của độc lập và sự hy sinh của biết bao thế hệ đi trước.

Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng hay của riêng những cựu chiến binh, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó thế hệ trẻ giữ vai trò vô cùng quan trọng.

Tôi cũng mong các cháu hiểu đúng về lịch sử dân tộc, hiểu để biết trân trọng quá khứ và hiểu để thể hiện lòng biết ơn bằng những hành động thiết thực nhất. Trước mắt, có thể đơn giản là tích cực tham gia các chương trình tìm hiểu lịch sử, tiến tới hỗ trợ thu thập, ứng dụng công nghệ thông tin trong việc tìm kiếm dữ liệu, hay chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ và lan tỏa đạo lý "Uống nước nhớ nguồn". Tôi tin tưởng rằng lớp trẻ hôm nay - lớp thế hệ giàu nhiệt huyết và lòng nhân ái - sẽ tiếp bước cha ông, tiếp tục hành trình tri ân để ngọn lửa biết ơn và trách nhiệm không bao giờ tắt.

Ông Nguyễn Xuân Cương, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai tặng quà tri ân gia đình liệt sĩ tại xã Bù Đăng. Ảnh: Hội cung cấp

*Nhân dịp kỷ niệm 79 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ (27-7) năm nay và hướng tới cột mốc 80 năm vào năm 2027, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ thành phố Đồng Nai sẽ triển khai những hoạt động trọng tâm nào, thưa ông?

Trong Tháng Bảy tri ân, Hội sẽ tập trung vào các hoạt động nghĩa tình như: thăm và tặng quà 23 Mẹ Việt Nam Anh hùng trên địa bàn thành phố; tặng quà cho thương binh, thân nhân liệt sĩ; tổ chức khám bệnh, cấp thuốc miễn phí và trao quà cho người có công. Đồng thời, chúng tôi tiếp tục rà soát, lập danh sách các liệt sĩ khuyết thông tin tại Nghĩa trang Liệt sĩ thành phố để thực chứng, hoàn chỉnh thông tin trên bia mộ và trang trọng tổ chức tiễn đưa hài cốt liệt sĩ về quê hương theo nguyện vọng của gia đình.

Bên cạnh đó, Hội sẽ tiếp tục phát động hội viên và cộng đồng ủng hộ Chiến dịch thiện nguyện Tri ân liệt sĩ - 2026 với chủ đề "Gọi tên Những vì sao đất nước" của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam. Ở cấp Hội thành phố, chúng tôi sẽ tăng cường huy động mọi nguồn lực xã hội, phối hợp với các cơ quan, đơn vị, mạnh thường quân để xây dựng nhà tình nghĩa, chăm lo thường xuyên cho các gia đình liệt sĩ trên địa bàn, góp phần chuẩn bị chu đáo cho kỷ niệm 80 năm ngày Thương binh - Liệt sĩ vào năm 2027.

Và hơn hết, những người cựu chiến binh như chúng tôi sẽ tiếp tục làm việc cho đến khi nào sức khỏe không cho phép. Dù những việc chúng tôi đang làm chưa thể bù đắp hết hy sinh máu xương của các anh hùng, những mất mát của các gia đình liệt sĩ nhưng mong rằng sẽ các gia đình sẽ cảm nhận được cả dân tộc luôn khắc ghi sự hy sinh to lớn, cao cả ấy để đất nước ta “Nở hoa độc lập, kết trái tự do”…