Mệnh lệnh từ trái tim và hành trình 'trả lại tên cho liệt sĩ'

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam. (Ảnh có sử dụng yếu tố AI)

Cả nước hiện vẫn còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính, do đó, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là món nợ ân tình của những người đang sống đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

“Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” qua gần 4 tháng triển khai đang đạt những kết quả tích cực và mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc. Phóng viên Báo Nhân Dân điện tử đã có cuộc trò chuyện với Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam về hành trình thầm lặng nhưng đầy gian truân để “trả lại tên cho liệt sĩ”.

Phóng viên: Thưa Trung tướng, là người sâu sát với công tác tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong nhiều năm, theo ông đâu là những thách thức lớn nhất mà chúng ta đang phải đối mặt sau hơn 50 năm chiến tranh kết thúc?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Chiến tranh đã lùi xa, nhưng nỗi đau vẫn còn đó. Hiện nay, cả nước còn khoảng 530.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính, trong đó có hơn 180.000 liệt sĩ đang nằm tại các chiến trường chưa được tìm kiếm, quy tập, để lại nỗi khắc khoải, mong ngóng của người thân, đồng đội.

Thực tế, quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ gặp nhiều khó khăn, trong đó thách thức lớn nhất chính là phải chạy đua với thời gian. Sau hơn 50 năm, địa hình, địa vật đã thay đổi rất nhiều. Những dòng suối năm xưa có thể đã đổi dòng; những cánh rừng nhỏ nơi đồng đội chôn cất nhau nay đã trở thành đại ngàn; có nơi từng là chiến trường ác liệt, nay đã thành làng mạc, nông trường hoặc khu dân cư.

Đau xót hơn cả là sự phai tàn của xương cốt theo năm tháng. Có những liệt sĩ khi tìm thấy chỉ còn lại một “nắm đất nâu”.

Một khó khăn khác là các nhân chứng sống ngày càng ít. Những đồng đội cũ - những người trực tiếp chiến đấu, trực tiếp chôn cất đồng đội - nay đều đã tuổi cao, sức yếu. Có những người mang theo ký ức quý giá về nơi chôn cất liệt sĩ, nhưng khi chúng ta tìm đến thì họ không còn đủ sức nhớ rõ hoặc đã qua đời. Vì vậy, việc xác minh thông tin ngày càng trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ vừa được Chính phủ phát động?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Tôi cho rằng đây là một quyết sách rất đúng đắn, hợp với lòng dân và đạo lý "Đền ơn đáp nghĩa" của dân tộc. Chiến dịch này đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần "Uống nước nhớ nguồn" và giáo dục truyền thống cho mọi thế hệ, nhất là thế hệ trẻ ngày nay về sự hy sinh xương máu của các anh hùng liệt sĩ.

Điểm khác biệt lớn nhất là chúng ta đã tạo ra được một hệ thống tổ chức xuyên suốt từ Trung ương đến cơ sở. Nếu như trước đây, công tác này thường được thực hiện theo dạng các kế hoạch nhỏ lẻ của từng đơn vị, thì nay cả nước đã đồng lòng vào cuộc mạnh mẽ. Chiến dịch huy động được sức mạnh của toàn xã hội, các tổ chức chính trị-xã hội và nhất là lực lượng Cựu chiến binh cùng nhân dân ở khắp các địa phương.

Mặc dù chiến dịch mới phát động được hơn 100 ngày đêm, nhưng kết quả bước đầu rất khả quan với gần 1.500 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy. Điển hình là việc tìm kiếm khai quật ngôi mộ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng (Thành phố Hồ Chí Minh), mang lại niềm hy vọng rất lớn cho thân nhân liệt sĩ.

Chiến dịch còn hơn 1 năm, hy vọng mục tiêu tìm kiếm 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định ADN khoảng 18.000 hài cốt liệt sĩ sẽ thành hiện thực.

Đối với Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, chúng tôi mong muốn đóng góp một phần công sức của mình trong việc góp phần làm cho xã hội và đất nước bình yên hơn. Trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm, Hội phấn đấu hỗ trợ đưa được từ 150 đến 200 hài cốt liệt sĩ về với đất mẹ yêu thương. Chúng tôi tin rằng, dù hành trình phía trước còn dài, nhưng với sự chung tay của toàn xã hội, chúng ta sẽ sớm bù đắp được sự khắc khoải chờ trông của các gia đình liệt sĩ.

Phóng viên: Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ và hỗ trợ thân nhân các gia đình liệt sĩ nhiều năm qua, Trung tướng có thể chia sẻ về việc Hội đã cụ thể hóa hành động tham gia “Chiến dịch 500 ngày đêm” như thế nào và việc giúp đỡ các gia đình đính chính thông tin sai lệch trên bia mộ, được thực hiện như thế nào?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam được thành lập vào ngày 17/9/2010. Ngay từ khi ra đời, chúng tôi đã xác định mình là một tổ chức xã hội hoạt động theo tính chất tự nguyện, là "cánh tay nối dài" của Đảng và Nhà nước trong công tác tri ân.

Các hoạt động tích cực và đầy ý nghĩa của Hội suốt thời gian qua.

“Chiến dịch 500 ngày đêm” do Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà phát động là một chiến dịch toàn diện, huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị, sự chung tay đồng lòng của cả xã hội. Ngay sau đó, Hội đã có văn bản hướng dẫn, yêu cầu tất cả các tổ chức hội các cấp hưởng ứng bằng những hành động thiết thực nhất.

Hội xác định nhiệm vụ trọng tâm là thu thập, khớp nối và hỗ trợ đính chính thông tin trên bia mộ liệt sĩ; hỗ trợ di chuyển hài cốt liệt sĩ về quê hương; phối hợp các lực lượng địa phương lấy mẫu hài cốt liệt sĩ tại các nghĩa trang để giám định ADN, đồng thời tiếp tục nâng cấp, chỉnh trang nghĩa trang và đài tưởng niệm liệt sĩ.

Bên cạnh đó, Hội sẽ tiếp tục phát động hội viên, các tổ chức, đoàn thể và cộng đồng tham gia ủng hộ Chương trình thiện nguyện “Gọi tên những vì sao đất nước” với tinh thần thiết thực, hiệu quả. Mỗi hội viên được vận động đóng góp từ 20.000-50.000 đồng trở lên, đồng thời tăng cường huy động nguồn lực xã hội để phục vụ các hoạt động tri ân như xây dựng nhà tình nghĩa, trao sổ tiết kiệm, tặng quà cho thân nhân gia đình liệt sĩ và người có công, góp phần chuẩn bị chu đáo cho các hoạt động kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ vào năm 2027.

Dù những việc mình làm chưa thể bù đắp hết hy sinh máu xương của các anh hùng, nhưng góp phần làm cho đất nước bình yên hơn và giúp các gia đình tin tưởng rằng Đảng, Nhà nước và nhân dân không bao giờ quên ơn họ.

Sáu tháng đầu năm 2026, các cấp hội đã tư vấn cho 1.523 lượt thân nhân liệt sĩ, tiếp nhận 347 hồ sơ, giải quyết 225 hồ sơ; cung cấp thông tin về 3.573 phần mộ liệt sĩ.

Bên cạnh đó, Hội cũng đã tiếp nhận 39 mẫu hài cốt liệt sĩ gửi giám định ADN, trong đó có 20 trường hợp đã có kết quả và xác định chính xác danh tính một liệt sĩ. Đồng thời, các đơn vị cũng hỗ trợ 112 lượt gia đình đưa hài cốt liệt sĩ về quê hương, từ việc hướng dẫn thủ tục, tổ chức lễ truy điệu đến vận chuyển bằng đường sắt hoặc đường bộ, góp phần giúp nhiều gia đình thực hiện được nguyện vọng sau nhiều năm mong mỏi.

Những kết quả này tuy chỉ mới là bước đầu của chiến dịch nhưng đã mang lại niềm an ủi rất lớn cho thân nhân các liệt sĩ.

Về hoạt động đính chính thông tin trên bia mộ liệt sĩ thì đây là một thực tế khiến chúng tôi trăn trở nhất. Qua khảo sát thực địa tại hầu hết các nghĩa trang, tôi thấy số lượng bia mộ sai lệch thông tin là rất lớn như sai họ tên, sai năm sinh, sai quê quán, sai đơn vị...

Có nhiều lý do khách quan dẫn đến việc này. Có trường hợp ngày hy sinh thực tế khác với ngày ghi trong giấy báo tử. Có trường hợp, anh em đi chiến đấu thường dùng phiên hiệu đơn vị thay vì tên thật của đơn vị nên khi lập hồ sơ sau này xảy ra nhầm lẫn. Cũng có trường hợp năm sinh trên bia mộ có thể khác với thực tế trong lý lịch…

Chính vì vậy, khi gia đình phát hiện thông tin trên bia mộ không trùng khớp với hồ sơ gốc, Hội sẽ hỗ trợ đối chiếu các tài liệu liên quan như giấy báo tử, trích lục hồ sơ quân nhân, hồ sơ lưu trữ của đơn vị. Đồng thời, chúng tôi cũng phối hợp các ban liên lạc đồng đội cũ để xác minh thông tin.

Lợi thế của Hội là có gần 10.000 hội viên hoạt động ở nhiều địa phương. Các hội viên của chúng tôi thường là cựu chiến binh, người có uy tín trong cộng đồng, am hiểu địa bàn và sát với khu dân cư. Nhờ đó, Hội có thể kiểm tra, xác minh thông tin nhanh chóng hơn, góp phần giảm tải cho các cơ quan chức năng và giúp các gia đình sớm hoàn thiện thủ tục cần thiết.

Trong 15 năm qua, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã trả lại tên cho 1.100 liệt sĩ. Có được kết quả này là nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thông tin thực chứng từ đồng đội, hồ sơ lưu trữ và các phương pháp khoa học hiện đại.

Phóng viên: Suốt hành trình này, câu chuyện nào khiến ông cảm thấy xúc động và ám ảnh nhất?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Suốt hành trình tham gia công tác tìm kiếm, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, có rất nhiều kỷ niệm khiến tôi không thể nào quên. Có những người mẹ, người vợ đã 80, 90 tuổi, sức khỏe rất yếu nhưng vẫn kiên trì chờ đợi ngày tìm được hài cốt chồng, con. Có người chỉ mong được sờ vào chiếc tiểu sành đựng hài cốt rồi mới thanh thản nhắm mắt. Có những cụ già sau khi đón được hài cốt người thân trở về đã ra đi chỉ vài ngày sau đó, như thể họ đã hoàn thành tâm nguyện cuối cùng của cuộc đời mình.

Có một lần, chúng tôi đưa hài cốt một liệt sĩ trở về quê hương. Mẹ của liệt sĩ khi đó đang ốm nặng, nằm liệt giường. Thế nhưng, khi vừa hay tin hài cốt con được đưa về, mẹ vẫn gắng gượng nhờ người dìu ra tận cửa. Bà đặt tay lên tiểu sành và nghẹn ngào nói “Thế là con đã về với mẹ rồi”.

Chỉ một ngày sau, mẹ trút hơi thở cuối cùng. Hình ảnh ấy luôn ám ảnh và thôi thúc chúng tôi phải làm nhanh hơn, làm tốt hơn. Bởi phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ là một gia đình đã chờ đợi mỏi mòn suốt hàng chục năm, là một câu chuyện chưa trọn vẹn cần được khép lại bằng sự trở về của người đã khuất.

Chính vì vậy, tôi rất mong 18 tỉnh, thành phố hiện chưa thành lập Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ sẽ sớm hoàn thiện tổ chức để cùng triển khai đồng bộ, hiệu quả công tác tìm kiếm, trả lại tên cho các anh hùng liệt sĩ.

Phóng viên: Trung tướng có gửi gắm điều gì tới thế hệ trẻ hôm nay về công tác tri ân này?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Tôi rất tin tưởng vào lớp trẻ hôm nay. Các cháu sinh ra và lớn lên trong hòa bình nhưng khi chứng kiến những mất mát từ các cuộc chiến tranh trên thế giới hiện nay, các cháu sẽ càng hiểu rõ hơn giá trị của hòa bình, độc lập và sự hy sinh của các thế hệ cha anh.

Công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng hay của những người cựu chiến binh. Đây là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó thế hệ trẻ có vai trò rất quan trọng.

Tôi mong các cháu quan tâm hơn đến lịch sử dân tộc, trân trọng những hy sinh của các anh hùng liệt sĩ và tích cực tham gia các hoạt động tri ân. Trước mắt, có thể chỉ đơn giản là tham gia các chương trình tìm hiểu lịch sử, rồi tiến tới hỗ trợ công tác thu thập thông tin hoặc tham gia chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ hay đơn thuần hơn là giữ gìn và lan tỏa đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.

Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Nghệ An hỗ trợ kinh phí xây dựng ngôi nhà thứ 640 tặng thân nhân gia đình liệt sĩ. (Nguồn: Văn phòng Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam)

“Chiến dịch 500 ngày đêm” chỉ là bước “đề ba” đầu tiên. Có lẽ chúng ta sẽ còn cần thêm nhiều chiến dịch như vậy nữa mới có thể trả hết tên cho các liệt sĩ. Chúng tôi - những người cựu chiến binh - sẽ tiếp tục góp phần làm việc này cho đến khi nào sức khỏe không cho phép nữa.

Nhưng tôi tin chắc rằng, khi “tre già măng mọc”, lớp trẻ sẽ tiếp bước cha ông, tiếp tục hành trình tri ân này để ngọn lửa biết ơn và trách nhiệm không bao giờ tắt.

Phóng viên: Nhân dịp kỷ niệm Ngày Thương binh-Liệt sĩ 27/7 năm nay, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam có những hoạt động gì đáng chú ý, thưa Trung tướng?

Trung tướng Hoàng Khánh Hưng: Hướng tới Ngày Thương binh-Liệt sĩ 27/7, Hội đang phối hợp đề xuất với Ban Tôn giáo Chính phủ và Giáo hội Phật giáo Việt Nam một chủ trương mang ý nghĩa tri ân sâu sắc trên phạm vi cả nước.

Tuổi trẻ thắp hương tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. (Ảnh: CÔNG LÝ)

Theo đó, Hội đề xuất vào 19 giờ ngày 27/7 hằng năm, các chùa trên cả nước sẽ đồng loạt thỉnh chuông, thắp đèn và tổ chức lễ cầu siêu tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Chúng tôi mong muốn hoạt động này sẽ trở thành một nét đẹp văn hóa, góp phần lan tỏa đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", bồi đắp lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Hội cũng đề xuất mỗi ngôi chùa bố trí một không gian tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Tại đây, Hội sẽ phối hợp in và đặt danh sách liệt sĩ của từng địa phương để nhân dân, thân nhân liệt sĩ có nơi dâng hương, tưởng niệm khi đến lễ chùa.

Tôi cho rằng, đây không chỉ là một hoạt động tri ân giàu ý nghĩa, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ hôm nay, mà còn thể hiện sự sẻ chia, an ủi đối với thân nhân các liệt sĩ, nhất là những gia đình đến nay vẫn chưa tìm được nơi an nghỉ của liệt sĩ.