Miễn phí sách giáo khoa: Đầu tư cho phát triển giáo dục bền vững - Bài 1: Lộ trình miễn phí sách giáo khoa

Miễn phí sách giáo khoa là một trong những chính sách hướng tới giảm chi phí học tập, đồng thời bảo đảm điều kiện tiếp cận giáo dục công bằng hơn giữa học sinh ở các vùng miền. Ảnh: Xuân Ngọc.

Ngày 3/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 271/2026/NĐ-CP quy định về miễn phí sách giáo khoa (SGK) giáo dục phổ thông. Theo đó, từ năm học 2029 - 2030, tất cả học sinh trên phạm vi cả nước được miễn phí SGK.

Chính sách đã có lộ trình cụ thể

Điểm đáng chú ý là chính sách không được thiết kế theo hướng Nhà nước cấp cho mỗi học sinh một bộ sách để sở hữu riêng. Thay vào đó, Nhà nước đầu tư mua SGK để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh được mượn sách trong năm học hoặc học kỳ, sau đó hoàn trả cho nhà trường. Sách được thu hồi, kiểm kê, bảo quản để tiếp tục sử dụng trong những năm học sau.

Việc quản lý SGK được thực hiện thông qua hệ thống số đăng ký hoặc phần mềm quản lý thư viện. Các cơ sở giáo dục có trách nhiệm kiểm kê định kỳ để xác định số sách còn sử dụng được và nhu cầu bổ sung.

Như vậy, mô hình “thư viện dùng chung - mượn - trả - tái sử dụng” sẽ trở thành nền tảng của chính sách miễn phí SGK. Cách làm này không chỉ giải quyết khoản chi mua sách hàng năm cho gia đình mà còn hướng tới sử dụng hiệu quả nguồn lực công.

Theo tính toán của Bộ GDĐT dựa trên số lượng học sinh, giáo viên năm học 2025 - 2026 và giá SGK năm học 2026 - 2027, tổng nhu cầu kinh phí ngân sách nhà nước để thực hiện miễn phí SGK cho toàn bộ học sinh phổ thông và giáo viên từ năm học 2029 - 2030 dự kiến hơn 4.036 tỷ đồng. Trong đó, nhu cầu đối với cấp tiểu học khoảng 8,99 triệu bộ, tương đương hơn 1.640 tỷ đồng; cấp THCS khoảng 7,13 triệu bộ, hơn 1.573 tỷ đồng; cấp THPT hơn 3 triệu bộ, khoảng 709 tỷ đồng; học viên chương trình giáo dục phổ thông khoảng 483.000 bộ, tương đương hơn 113,8 tỷ đồng.

Đây là mức tính toán dựa trên số liệu và giá sách tại thời điểm xây dựng chính sách. Nhu cầu thực tế từng năm sẽ phụ thuộc vào số lượng học sinh, số sách còn sử dụng được và số lượng cần bổ sung.

Theo Nghị định 271, kinh phí thực hiện chính sách được bảo đảm từ ngân sách nhà nước theo phân cấp và bố trí trong dự toán chi ngân sách hằng năm của ngành Giáo dục. Ngân sách trung ương hỗ trợ các địa phương chưa tự cân đối được ngân sách theo khả năng cân đối trong từng thời kỳ. Nhà nước đồng thời khuyến khích huy động các nguồn lực hợp pháp để bổ sung SGK.

Đáng chú ý, các địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động nguồn lực hợp pháp được phép triển khai sớm hơn năm 2029 - 2030. Trong quá trình này, nguồn lực được ưu tiên cho các địa bàn biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Đây là cơ sở để chính sách miễn phí SGK bắt đầu xuất hiện tại nhiều địa phương ngay từ năm học 2026 - 2027.

Từ năm học 2029 - 2030, học sinh trên cả nước được mượn sách giáo khoa miễn phí. Ảnh: L.Anh.

Triển khai phù hợp với thực tiễn địa phương

Việc triển khai hoặc dự kiến triển khai miễn phí SGK cho toàn bộ hoặc các nhóm đối tượng học sinh từ năm học 2026 - 2027, dù cùng hướng tới mục tiêu giảm chi phí mua sách cho học sinh, song các địa phương đang lựa chọn cách triển khai khác nhau, phù hợp khả năng ngân sách và điều kiện thực tế.

Quảng Ninh lựa chọn hình thức cho mượn SGK miễn phí đối với toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp THPT. Cách làm này phù hợp với định hướng lâu dài của Nghị định 271, trong đó sách được Nhà nước đầu tư và đưa vào hệ thống thư viện để học sinh sử dụng rồi hoàn trả.

TP Huế thực hiện cấp phát SGK miễn phí cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12. Trong khi đó, xã Hòa Vang của Đà Nẵng đáp ứng 100% nhu cầu mượn sách của khoảng 7.000 học sinh.

Tại TPHCM, phương án mới được Sở GDĐT đề xuất mở rộng từ ba khối lớp 1, 6, 10 sang toàn bộ học sinh lớp 1 - 12 và học viên giáo dục thường xuyên. Tổng kinh phí dự kiến 567 tỷ đồng. Các trường được yêu cầu khảo sát nhu cầu mượn SGK của học sinh, phụ huynh để chuẩn bị nguồn sách.

Cà Mau dự kiến triển khai trước với học sinh tiểu học rồi mở rộng sang THCS, THPT. Nghệ An và Gia Lai tập trung trước vào các nhóm học sinh thuộc diện ưu tiên. Tương tự, Đắk Lắk đang đề xuất mua tối đa gần 200.000 bộ SGK để tổ chức cho học sinh thuộc nhóm ưu tiên mượn sử dụng.

Những cách làm này cho thấy các địa phương đang đóng vai trò như những đầu tàu, qua đó tích lũy kinh nghiệm cho việc triển khai thống nhất trên toàn quốc.

Từ việc khảo sát số lượng học sinh, xác định nhu cầu từng lớp, lựa chọn sách, mua sắm, phân bổ đến tổ chức mượn - trả, mỗi địa phương đều phải giải quyết một chuỗi công việc không đơn giản. Đây cũng chính là những vấn đề mà các địa phương chưa triển khai sẽ có thể tham khảo khi xây dựng kế hoạch của mình.

Với phụ huynh, lợi ích dễ nhận thấy nhất là không phải bỏ tiền mua SGK mỗi năm. Với những hộ có nhiều con trong độ tuổi đi học, hộ nghèo, cận nghèo, gia đình ở vùng sâu, vùng xa hoặc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khoản chi này tuy không phải lớn nhất nhưng có thể tạo thêm áp lực vào thời điểm đầu năm học.

Khi nhà trường bảo đảm sách thông qua hình thức mượn - trả, học sinh có thể tiếp cận tài liệu học tập mà không phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng chi trả của gia đình.

TS Nguyễn Thị Việt Nga - Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đánh giá, chính sách có ý nghĩa xã hội sâu sắc và tác động trực tiếp tới hàng triệu gia đình. Chính sách miễn phí SGK được triển khai hiệu quả không chỉ là hỗ trợ vật chất đơn thuần mà còn mang ý nghĩa sâu sắc hơn là đảm bảo công bằng trong giáo dục.

Lộ trình triển khai

Từ năm học 2026 - 2027: Các địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động nguồn lực hợp pháp được triển khai miễn phí SGK sớm; ưu tiên địa bàn khó khăn. Giai đoạn 2026 - 2029: Các địa phương chuẩn bị nguồn lực, hệ thống thư viện, dữ liệu quản lý và quy trình mượn - trả SGK. Năm học 2029 - 2030: Tất cả học sinh phổ thông trên cả nước được miễn phí SGK.

Hướng tới sử dụng sách bền vững

Theo Nghị định 271, các cơ sở giáo dục phải thu hồi, kiểm kê và bảo quản SGK sau khi học sinh hoàn trả để tiếp tục sử dụng. Đây là điểm quan trọng giúp chính sách không chỉ giải quyết chi phí sách trong một năm học mà hướng tới sử dụng nguồn lực lâu dài.

Điều đó đồng nghĩa với việc thư viện trường học sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong chính sách mới. Nhà trường phải có khả năng thống kê số sách hiện có, xác định sách còn sử dụng được, sách cần sửa chữa, sách cần bổ sung; đồng thời tổ chức mượn - trả, bảo quản và cập nhật dữ liệu.

Nếu khâu quản lý không tốt, sách có thể bị thất lạc, hư hỏng hoặc không được khai thác hết vòng đời. Khi đó, ngân sách vẫn phải liên tục bổ sung sách mới, làm giảm hiệu quả của mô hình dùng chung.

Do vậy, bên cạnh nguồn kinh phí mua sách, các địa phương cần tính toán cả nguồn lực cho quản lý thư viện, cơ sở vật chất, hệ thống dữ liệu và nhân lực. Việc số hóa quản lý thư viện cũng sẽ có ý nghĩa quan trọng khi số lượng SGK cần theo dõi lên tới hàng triệu bộ trên phạm vi cả nước.

Một vấn đề khác là ý thức sử dụng của học sinh. Khi sách trở thành tài sản dùng chung, việc giữ gìn, không viết vẽ vào sách, hạn chế làm hư hỏng và hoàn trả đúng thời hạn không chỉ là yêu cầu của nhà trường mà còn là điều kiện để chính sách có thể vận hành bền vững.

Ở góc độ này, miễn phí SGK cũng có thể trở thành cơ hội giáo dục học sinh về ý thức sử dụng và bảo vệ tài sản công, chia sẻ nguồn lực và trách nhiệm với cộng đồng.

Để chính sách phát huy hiệu quả, việc mua sắm cũng cần được thực hiện minh bạch, đúng nhu cầu, tránh tình trạng mua vượt nhu cầu hoặc mua mới trong khi tại địa phương vẫn còn lượng sách có thể sử dụng. Việc điều chuyển sách giữa các trường cần được ưu tiên trước khi đề xuất mua bổ sung.

14 địa phương có kế hoạch triển khai

Tính đến giữa tháng 8/2026, đã có 14 địa phương triển khai hoặc dự kiến triển khai miễn phí SGK cho toàn bộ hoặc các nhóm đối tượng học sinh từ năm học 2026 - 2027. Danh sách 14 địa phương này gồm: xã Hòa Vang (TP Đà Nẵng); tỉnh Quảng Ninh; TPHCM; tỉnh Cà Mau; 5 xã/phường của TP Đồng Nai gồm Đồng Xoài; Bù Đăng, Nha Bích, An Lộc, Minh Hưng; TP Huế; tỉnh Khánh Hòa; tỉnh Nghệ An; tỉnh Gia Lai; tỉnh Đắk Lắk.

(Còn nữa)