Miền Tây 'căng mình' ứng phó hạn mặn, lo nước sinh hoạt và sản xuất

Trữ nước ngọt chờ mặn

Để ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô năm nay, người dân xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long đã và đang có nhiều phương án bảo vệ sản xuất, như nạo vét mương, gia cố bờ bao, lắp đặt thêm dụng cụ chứa nước ngọt, để chủ động nguồn nước tưới trong cao điểm mùa khô. Toàn xã Quới Thiện có hơn 2.500ha cây ăn trái, trong đó sầu riêng có hơn 1.072ha - loại cây có giá trị kinh tế cao, nhưng đặc biệt mẫn cảm với độ mặn.

Toàn xã Quới Thiện có hơn 2.500ha cây ăn trái, trong đó diện tích sầu riêng hơn 1.072ha.

Từng nhiều lần chịu ảnh hưởng do hạn mặn, nhiều nông dân khu vực Đồng bằng sông Cửu Long dần hình thành tâm thế ứng phó chủ động hơn. Anh Nguyễn Chí Tâm (xã Quới Thiện, Vĩnh Long) cho biết, gia đình đã đào ao, lót bạt để trữ nước ngọt cho 8 công (8.000m2) sầu riêng của gia đình Nếu hạn mặn kéo dài vài tháng, lượng nước trong mương sẽ không đủ tưới. Việc đào ao, lót bạt giúp ngăn nước mặn thẩm thấu từ lòng đất, đồng thời giữ nước ngọt không bị thất thoát, đảm bảo nước tưới dài hạn.

Với cây sầu riêng, ngưỡng chịu mặn rất thấp, việc đảm bảo nguồn nước ngọt ổn định được xem là yếu tố sống còn. Hơn 20 năm gắn bó với cây sầu riêng ở xã Quới Thiện, ông Nguyễn Văn Vinh cho biết, gia đình ông đã rút ra nhiều bài học sau những mùa khô khốc liệt trước đây, nên năm nay đã chủ động từ sớm, không đợi mặn lên mới chạy.

“Gia đình đã nạo vét toàn bộ hệ thống mương trong vườn để tăng khả năng trữ nước ngọt, đầu tư thêm các bồn chứa lớn nhằm dự phòng nước sinh hoạt và tưới dặm khi cống ngoài sông đóng chặt” - ông Vinh chia sẻ, và cho biết, từ 4 công trồng sầu riêng ban đầu, đến nay vườn sầu riêng của gia đình ông đã lên hơn 18 công.

Ông Nguyễn Văn Vinh, xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long.

Ông Phan Thanh Minh - Trưởng ấp Phước Lý Nhì, xã Quới Thiện, cho hay, công tác chuẩn bị ứng phó hạn mặn đã được triển khai từ sớm. Toàn ấp có 12 cống đập lớn nhỏ được kiểm tra, duy tu, sẵn sàng vận hành ngăn mặn, trữ ngọt. Diễn biến độ mặn được cập nhật thường xuyên và thông tin đến người dân qua các nhóm Zalo, loa phát thanh. Các cống đập được phân công người trực 24/24h để đóng kịp thời khi độ mặn vượt ngưỡng cho phép.

Theo Đài Khí tượng thủy văn tỉnh Vĩnh Long, trong tháng 1/2026, ranh mặn 4‰ có khả năng xâm nhập sâu nhất trên sông Cửa Đại đến xã Giao Long, cách cửa biển 44km; trên sông Hàm Luông đến các xã Tân Hào, Đồng Khởi, cách cửa biển 34km; trên sông Cổ Chiên đến xã Hương Mỹ, phường Long Đức, cách cửa biển 35km; trên sông Hậu đến xã An Phú Tân, cách cửa biển 46km.

Xâm nhập mặn có thể tác động đến các loại cây trồng, vật nuôi, nguồn nước sinh hoạt của người dân ở những vùng có độ mặn 0,5‰ trở lên. Các địa phương trong phạm vi ảnh hưởng được khuyến cáo theo dõi và kiểm tra độ mặn khi vận hành cống và sử dụng nước sông trực tiếp.

Ông Lê Quang Răng - Phó Giám đốc Sở NN&MT Vĩnh Long, cho biết, dự báo xâm nhập mặn mùa khô năm nay có khả năng sâu hơn trung bình nhiều năm, tương đương mùa khô 2022-2023, một số sông có thể tương đương mùa khô 2024-2025. Theo kịch bản, khoảng 83/124 xã phường của tỉnh nằm trong vùng nguy cơ bị ảnh hưởng mặn, với cấp độ rủi ro thiên tai cấp 2. Trường hợp mặn gay gắt như mùa khô lịch sử 2019-2020, phạm vi ảnh hưởng có thể lên tới 117/124 xã phường, với rủi ro thiên tai cấp 3.

Người dân đào ao lót bạt trữ nước.

Phát lệnh trữ nước trên toàn tỉnh

Năm 2026, Vĩnh Long có hơn 451.000ha gieo trồng cây hàng năm, riêng vụ Đông Xuân này, đến giữa tháng 1 đã xuống giống trên 72.000ha. Đây là giai đoạn sản xuất rất nhạy cảm với nguồn nước, nếu mặn xâm nhập kéo dài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và năng suất cây trồng. Thủy sản cũng đối mặt nhiều thách thức khi toàn tỉnh chuẩn bị thả nuôi hơn 115.000ha, biến động độ mặn có thể làm thay đổi môi trường ao nuôi, gia tăng dịch bệnh và chi phí sản xuất.

Để ứng phó hạn mặn, lãnh đạo tỉnh Vĩnh Long đã có nhiều chỉ đạo các sở ngành, địa phương chủ động triển khai các biện pháp, bảo đảm an ninh nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất. Sở NN&MT chỉ đạo các đơn vị trực thuộc thông báo kịp thời tình hình, xây dựng lịch thời vụ phù hợp, hướng dẫn người dân xuống giống đúng thời điểm, triển khai các biện pháp phòng, chống hiệu quả.

Người dân chuẩn bị nhiều dụng cụ chứa nước cho cao điểm mùa khô.

Lãnh đạo Sở NN&MT Vĩnh Long cho biết, song song với giải pháp phi công trình, tỉnh yêu cầu vận hành linh hoạt hệ thống cống, trạm bơm để tranh thủ trữ nước ngọt khi mặn thấp, đẩy nhanh nạo vét kênh mương, sửa chữa công trình thủy lợi, liên thông hệ thống cấp nước giữa các nhà máy, trạm cấp nước.

Trong các cống ngăn mặn trên địa bàn Vĩnh Long, cống Vũng Liêm có vai trò điều tiết nước ngọt, ngăn mặn cho vùng Nam Mang Thít, trực tiếp cấp nước cho huyện Vũng Liêm cũ và gián tiếp hỗ trợ tỉnh Trà Vinh cũ. Đại diện Công ty Khai thác công trình thủy lợi miền Nam (đơn vị vận hành cống Vũng Liêm) kiến nghị, tỉnh Vĩnh Long tạo điều kiện để 11 trạm quan trắc thủy văn phối hợp, chia sẻ dữ liệu nhằm nâng cao hiệu quả vận hành cống trong điều kiện hạn mặn diễn biến nhanh.

Còn theo đại diện Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Trà Vinh, từ ngày 15/1/2026, đơn vị đã chuyển sang chế độ ngăn mặn, trữ ngọt. Hiện độ mặn đã vượt mức 2‰ và xâm nhập qua địa bàn huyện Vũng Liêm cũ, đòi hỏi việc vận hành công trình phải linh hoạt, bám sát diễn biến nguồn nước.

Theo ông Châu Văn Hòa - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long, trên cơ sở đánh giá của Sở NN&MT, tỉnh thống nhất phát lệnh trữ nước trên toàn tỉnh nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất. Các xã, phường không chủ quan trước diễn biến hạn mặn.

Ông Hòa giao Sở NN&MT ban hành sớm lịch làm thủy lợi nội đồng gắn với lịch thời vụ; các công ty khai thác công trình thủy lợi, theo dõi sát diễn biến mặn, vận hành cống linh hoạt, bảo đảm đồng bộ, hiệu quả.

Dự báo xâm nhập mặn mùa khô năm nay có thể sâu hơn trung bình nhiều năm.

Sơ đồ ranh mặn tháng 1/2026 trên địa bàn tỉnh Vĩnh Long.

Cảnh Kỳ