Miệt mài giữ dòng nước Cu Đê

Sông Cu Đê khởi nguồn từ dãy Trường Sơn, chảy qua địa bàn phường Hải Vân và phường Liên Chiểu của thành phố Đà Nẵng. Ảnh: XUÂN SƠN

Những “bác sĩ” của dòng sông

Sáng cuối tuần, chúng tôi theo chân các thành viên Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông tại khu vực thượng nguồn sông Cu Đê, ghé qua suối Vũng Bọt thuộc địa bàn tổ dân phố Tà Lang - Giàn Bí (phường Hải Vân).

Khởi nguồn từ đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, dòng Cu Đê chảy qua những cánh rừng rồi phân thành hai nhánh sông Nam và sông Bắc. Suối Vũng Bọt - nơi chúng tôi đang đứng - chính là điểm hợp lưu của hai nhánh sông, tạo nên dòng Cu Đê xuôi về hạ lưu rồi đổ ra biển Nam Ô dưới chân đèo Hải Vân.

Đều đặn mỗi tuần, các thành viên trong tổ cắm thiết bị đo xuống dòng nước, quan sát màu nước, chờ kết quả hiển thị rồi ghi chép cẩn thận vào sổ. Thiết bị được chuyển qua từng vị trí; từng thông số lần lượt được lưu lại trước khi cả nhóm tiếp tục di chuyển dọc bờ sông. Các chỉ tiêu theo dõi gồm độ pH, chất rắn lơ lửng, độ mặn...

Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông đang kiểm tra, xét nghiệm nguồn nước sông Cu Đê tại khu vực suối Vũng Bọt. Ảnh: XUÂN DŨNG

Đo độ pH, kiểm tra chất lượng nguồn nước. Ảnh: XUÂN DŨNG

Các thông số kiểm tra, ghi nhận đều được ghi chép cẩn thận trong sổ tay giám sát. Ảnh: XUÂN DŨNG

Ông Hà Xuân Tàu, Tổ phó Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông (bên phải) đang kiểm tra, xét nghiệm nguồn nước sông Cu Đê. Ảnh: XUÂN DŨNG

“Anh em trong tổ đi kiểm tra, xét nghiệm nguồn nước để đánh giá sức khỏe của dòng sông, xem có bảo đảm cho cá phát triển không, có an toàn cho nguồn nước cung cấp cho thành phố hay không. Mình theo dõi thường xuyên thì khi có vấn đề mới phát hiện và báo kịp thời được”, ông Nguyễn Văn Trung, Tổ trưởng Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông cho biết.

Sau khi sắp xếp lại địa bàn, Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông Cu Đê có 10 thành viên, đều là người dân thôn Tà Lang và Giàn Bí cũ; trong đó có những người đồng bào Cơ Tu sinh ra và lớn lên bên dòng nước thượng nguồn.

Chương trình Cộng đồng giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông nằm trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy hiệu quả sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại thành phố Đà Nẵng”, do Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) phối hợp các đơn vị, địa phương triển khai từ tháng 10/2024 đến tháng 10/2027.

Chương trình tập huấn, bồi dưỡng người dân sống dọc sông trở thành lực lượng trực tiếp giám sát nguồn nước. Những ghi nhận thực địa này giúp cơ quan chức năng và chính quyền địa phương theo dõi sát sao chất lượng nguồn nước.

Họ không phải cán bộ chuyên môn về môi trường mà là những người gắn bó máu thịt với dòng sông, tự nguyện tham gia bảo vệ nguồn nước và tài nguyên quê hương. Qua các đợt tập huấn, các thành viên được hướng dẫn sử dụng thiết bị, ghi chép thông số và nhận biết những dấu hiệu bất thường trên dòng sông.

Công việc của tổ tập trung vào theo dõi chất lượng nước và bảo vệ cá niên. Trong quá trình kiểm tra, các thành viên ghi nhận mọi thay đổi của dòng sông, từ màu nước đến các dấu hiệu bất thường ven bờ, đồng thời giám sát hoạt động đánh bắt. Nếu phát hiện hành vi sử dụng xung điện, hóa chất hoặc các hình thức khai thác tận diệt, họ lập tức báo cho cơ quan chức năng.

Suối Vũng Bọt - điểm hợp lưu của hai nhánh sông Bắc và sông Nam, hình thành dòng nước Cu Đê dẫn về hạ lưu. Ảnh: XUÂN DŨNG

Theo ông Trung, khi dòng nước đổi màu đục, chưa thể kết luận ngay nguyên nhân mà phải đối chiếu với điều kiện thời tiết cũng như các hoạt động xung quanh để xác định do mưa nguồn hay từ các công trình xây dựng. Nếu phát hiện có tác động tiêu cực, tổ sẽ khẩn trương báo UBND phường Hải Vân kịp thời xử lý.

Điều đặc biệt là những người trực tiếp theo dõi dòng sông đều là cư dân bản địa. Tuy không thay thế công việc của cơ quan chuyên môn, họ lại có thể bám sát địa bàn thường xuyên, nhạy bén nhận biết biến động thực tế và phản ánh sớm khi có vấn đề. Với các thành viên trong tổ, việc dành thời gian kiểm tra dòng sông mỗi tuần cũng là cách góp sức gìn giữ môi trường sống của chính mình.

Trực tiếp lấy mẫu nước và đo độ pH, ông Hà Xuân Tàu, Tổ phó Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông, cho rằng việc duy trì mô hình này có ý nghĩa thiết thực với cộng đồng. Là người Cơ Tu gắn bó lâu năm bên dòng Cu Đê, ông chia sẻ người dân rất thấu hiểu giá trị của dòng sông nên luôn đồng lòng ủng hộ những người đang dành thời gian theo dõi, bảo vệ nguồn nước và đàn cá niên.

Giữ rừng - giữ con nước

Rời suối Vũng Bọt, chúng tôi đi qua vùng đất Tà Lang - Giàn Bí, hướng tầm mắt về phía hầm Mũi Trâu và dãy Bạch Mã. Nối tiếp những sườn núi điệp trùng quanh khu dân cư là những khoảng rừng xanh đã gắn bó với cuộc sống của người Cơ Tu qua nhiều thế hệ.

Từ thượng nguồn sông Cu Đê về đến hạ du nơi vịnh Nam Ô, câu chuyện giữ nguồn nước không thể tách rời việc giữ đất, giữ rừng. Bởi mỗi biến động nơi đại ngàn đều tác động trực tiếp đến những con suối rồi theo dòng chảy đổ về Cu Đê.

Ông Đinh Văn Như, Tổ trưởng tổ dân phố Tà Lang - Giàn Bí, cho rằng việc được hướng dẫn, tập huấn và trực tiếp tham gia theo dõi môi trường giúp người dân hiểu sâu sắc hơn giá trị của nguồn nước. Dựa trên kết quả kiểm tra, người dân có cơ sở nhìn lại thói quen sinh hoạt, sản xuất và cách ứng xử với sông suối; các vấn đề về môi trường cũng được đưa ra thảo luận tại các cuộc họp cộng đồng.

Dòng sông Cu Đê chảy qua những cánh đồng, dãy núi tại khu vực phía Tây Bắc thành phố Đà Nẵng. Ảnh: XUÂN SƠN

“Việc kiểm tra nguồn nước mỗi tuần giúp mình biết chất lượng nước ở khu dân cư, ở sông suối hiện nay như thế nào, có bảo đảm hay không. Từ kết quả đó, mình tuyên truyền bà con bằng những việc cụ thể trong sinh hoạt hằng ngày, để môi trường sống luôn trong sạch, lành mạnh”, ông Như chia sẻ.

Với cộng đồng sống ở đầu nguồn, giữ nước trước hết phải bắt đầu từ giữ rừng. Nhiều năm qua, cây keo được trồng phổ biến do sớm cho thu hoạch, song mô hình này chưa đáp ứng được yêu cầu giữ nước lâu dài. Khi địa phương định hướng chuyển dần sang cây gỗ lớn, cây lâu năm, người dân vừa có thể duy trì sinh kế, vừa bồi đắp những cánh rừng có khả năng giữ đất, hạn chế sạt lở và bảo tồn nguồn nước.

Đập dâng Nam Mỹ trên sông Cu Đê - công trình phục vụ vận hành Nhà máy nước Hòa Liên. Ảnh: XUÂN SƠN

Theo ông Như, đối với người dân sống ở đầu nguồn, việc trồng rừng luôn gắn liền với bảo vệ sông suối, chống sạt lở và hạn chế tình trạng thiếu nước vào mùa khô. Hiện nay phường tích cực khuyến khích thay thế cây keo bằng cây gỗ lớn, cây lâu năm và có chính sách hỗ trợ chuyển đổi. Bên cạnh mức trợ cấp 15 triệu đồng/ha từ thành phố, phường cũng đang tìm thêm nguồn lực để người dân thuận lợi tiếp cận.

Từ câu chuyện trồng rừng, ý thức bảo vệ môi trường dần đi vào từng nếp sinh hoạt thường nhật. Rác thải được vận động thu gom, phân loại; nước thải sinh hoạt không còn xả trực tiếp xuống sông, suối. Một số hộ cũng bắt đầu tiếp cận các giải pháp mới trong sử dụng nước và năng lượng, góp phần giảm thiểu tác động đến môi trường tự nhiên.

[VIDEO - Theo chân Tổ giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông kiểm tra nguồn nước tại thượng nguồn sông Cu Đê: