Minh bạch quản lý, tạo thuận lợi cho hoạt động từ thiện
Nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thiện nguyện, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện để thực hiện hoạt động xã hội, từ thiện.
Khoảng trống pháp lý trong hoạt động từ thiện
Qua gần 5 năm thực hiện, Nghị định số 93/2021/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý cho hoạt động vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện. Lần đầu tiên thừa nhận và điều chỉnh hoạt động vận động của cá nhân, qua đó phát huy hiệu quả rõ rệt trong ứng phó đại dịch COVID-19, bão số 3 (Yagi) năm 2024, bão số 10, số 11 năm 2025 và nhiều đợt thiên tai, sự cố khác.

Bên cạnh những kết quả đạt được, theo Bộ Tài chính, quá trình thực hiện bộc lộ những vướng mắc, bất cập.
Về thời gian vận động, tiếp nhận và phân phối, khoản 3 Điều 8 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP quy định: “Thời gian phân phối được thực hiện ngay trong quá trình vận động, tiếp nhận và kết thúc chậm nhất không quá 20 ngày (trừ trường hợp thực hiện theo cam kết với tổ chức, cá nhân đóng góp), kể từ ngày kết thúc thời gian tiếp nhận”. Quy định thời gian phân phối hỗ trợ không quá 20 ngày thể hiện yêu cầu kịp thời trong hoạt động cứu trợ, nhưng nếu áp dụng cứng nhắc có thể gây khó khăn trong tổ chức thực hiện. Trên thực tế, thiên tai diện rộng thường khiến giao thông bị chia cắt, cơ sở hạ tầng hư hỏng, nhiều khu vực miền núi, biên giới, hải đảo khó tiếp cận. Việc xác minh thiệt hại, rà soát đúng đối tượng và tổ chức vận chuyển, phân phối nguồn hỗ trợ cũng cần thời gian. Vì vậy, cần có cơ chế linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế, vừa bảo đảm hỗ trợ kịp thời, vừa công khai, minh bạch và đúng đối tượng.
Bên cạnh đó, hiện chưa quy định khung mức hỗ trợ và tiêu chí xác định mức độ thiệt hại. Việc thiếu khung mức hỗ trợ và tiêu chí thống nhất để xác định mức độ thiệt hại có thể dẫn đến tình trạng cùng một mức độ tổn thất nhưng người dân ở các địa phương lại nhận được mức hỗ trợ khác nhau. Sự chênh lệch này không chỉ ảnh hưởng đến tính công bằng trong phân phối nguồn lực cứu trợ mà còn gây khó khăn cho việc công khai, giải trình với nhà tài trợ và cộng đồng. Do đó, cần xây dựng các tiêu chí làm căn cứ xác định mức hỗ trợ, gắn với mức độ thiệt hại và hoàn cảnh thực tế của từng đối tượng, địa bàn, bảo đảm minh bạch, hợp lý và tạo niềm tin xã hội.
Một bất cập khác nữa đó là thời gian qua, hoạt động vận động trên không gian mạng (mạng xã hội, ứng dụng truyền phát trực tuyến, ví điện tử, mã QR, nền tảng gây quỹ trực tuyến) phát triển rất nhanh, phạm vi rộng, số lượng giao dịch lớn. Tuy nhiên phạm vi điều chỉnh hiện hành chỉ gồm thiên tai, dịch bệnh, sự cố và bệnh hiểm nghèo, chưa bao quát các cuộc vận động nhằm hỗ trợ người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng trợ giúp xã hội và người gặp rủi ro, biến cố đột xuất. Đây là nhóm hoạt động diễn ra thường xuyên, quy mô ngày càng lớn, chủ yếu do cá nhân thực hiện trên không gian mạng và cũng là nhóm phát sinh phần lớn các vụ việc gây ảnh hưởng xấu trong dư luận xã hội thời gian qua nhưng chưa có cơ sở pháp lý để quản lý, giám sát. Khoảng trống pháp lý này khiến việc theo dõi dòng tiền, kiểm soát tính minh bạch và giám sát trách nhiệm của các chủ thể vận động gặp khó khăn, đặt ra yêu cầu mở rộng phạm vi điều chỉnh để bảo đảm hoạt động từ thiện phát triển lành mạnh, đúng mục đích và củng cố niềm tin xã hội.
Một vấn đề đáng quan tâm khác là các quy định đối với cá nhân tham gia vận động, tiếp nhận và phân phối nguồn đóng góp từ thiện hiện chưa đầy đủ, chưa theo kịp thực tiễn phát triển của hoạt động này. Việc chưa quy định cụ thể thời hạn tiếp nhận, phân phối khiến quá trình vận động có thể kéo dài, thiếu căn cứ để xác định thời điểm hoàn thành và trách nhiệm của cá nhân tổ chức vận động. Bên cạnh đó, khi phát sinh nhu cầu điều chỉnh mục đích, phạm vi hoặc đối tượng hỗ trợ, việc thiếu thủ tục thay đổi nội dung cuộc vận động đã thông báo có thể dẫn đến lúng túng trong thực hiện, ảnh hưởng đến quyền lợi và niềm tin của người đóng góp. Đặc biệt, chưa rõ trách nhiệm theo dõi, giám sát của chính quyền cơ sở, điều này dẫn đến việc kiểm tra, phát hiện và xử lý những bất cập trong quá trình vận động, phân phối thiếu cơ sở và khó bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình.
Để khắc phục những bất cập này, việc xây dựng Nghị định thay thế Nghị định số 93/2021/NĐ-CP của Chính phủ là cần thiết, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thiện nguyện.
Đề xuất bổ sung 5 hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động từ thiện
Dự thảo Nghị định bổ sung nhiều quy định mới, trong đó bổ sung quy định công nhận hình thức tiếp nhận trên không gian mạng và nghĩa vụ đối soát giao dịch, lưu trữ chứng từ điện tử, công khai sao kê; việc cung cấp thông tin giao dịch thực hiện theo quy định của pháp luật có liên quan (điểm đ khoản 1 Điều 11). Bổ sung tiêu chuẩn hiện vật cứu trợ và quyền từ chối tiếp nhận hiện vật không bảo đảm chất lượng, an toàn, hạn sử dụng hoặc không phù hợp nhu cầu thực tế; bổ sung cách xử lý đối với thuốc, trang thiết bị, vật tư y tế, hóa chất, sinh phẩm, hàng hóa dễ hư hỏng hoặc có hạn sử dụng ngắn (điểm d, điểm đ khoản 2 Điều 11). Đồng thời bổ sung nội dung công khai sao kê tài khoản tiếp nhận và số dư; bổ sung hình thức công khai trên Hệ thống thông tin, trên trang mạng xã hội chính thức hoặc nền tảng số được công nhận và trên hệ thống truyền thanh cơ sở đối với địa bàn chưa có điều kiện tiếp cận internet; yêu cầu cập nhật, công khai số liệu tối thiểu 1 lần trong 7 ngày trong thời gian tiếp nhận và phân phối; đồng thời sửa nội dung và hình thức công khai theo hướng không giới hạn ở thiên tai, dịch bệnh, sự cố mà bao quát các nhóm hoạt động xã hội, từ thiện.
Đáng chú ý, dự thảo Nghị định bổ sung 5 hành vi bị nghiêm cấm gồm: sử dụng tài khoản phục vụ chi tiêu cá nhân hoặc tài khoản hoạt động thường xuyên của tổ chức để tiếp nhận nguồn đóng góp tự nguyện; thu phí, hoa hồng hoặc lợi ích khác tính trên nguồn đóng góp đã vận động, tiếp nhận được; kêu gọi, vận động nhân danh cơ quan, tổ chức khác khi chưa được đồng ý bằng văn bản; ấn định mức đóng góp, gắn việc đóng góp tự nguyện với việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân hoặc với việc giải quyết công việc, thủ tục hành chính; vận động, tiếp nhận đóng góp tự nguyện để sử dụng cho nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước. Theo Bộ Tài chính, việc bổ sung hai hành vi nghiêm cấm cuối nhằm ngăn ngừa nguy cơ lạm thu và nguy cơ huy động đóng góp thay cho nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước khi phạm vi điều chỉnh được mở rộng.
Công khai đóng góp tự nguyện
Để bảo đảm tính công khai, minh bạch, dự thảo Nghị định quy định, các tổ chức vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện có trách nhiệm công khai đầy đủ, kịp thời, chính xác các hoạt động có liên quan đến việc vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện.
Theo dự thảo Nghị định, Điều 17 quy định về Công khai đóng góp tự nguyện. Theo đó, nội dung công khai gồm: Văn bản về việc tổ chức kêu gọi, vận động đóng góp tự nguyện; kết quả vận động (tổng số tiền, hiện vật tiếp nhận), phân phối tiền, hiện vật đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân; đối tượng, chính sách và mức hỗ trợ theo từng nhóm hoạt động xã hội, từ thiện; các tổ chức, cơ quan, đơn vị trực tiếp tiếp nhận đóng góp tự nguyện công khai thời gian, địa điểm, cách thức tiếp nhận tiền, hiện vật đóng góp tự nguyện; sao kê tài khoản tiếp nhận và số dư nguồn đóng góp tự nguyện chưa sử dụng hết.
Dự thảo Nghị định cũng quy định rõ hình thức công khai gồm: công khai trên cổng thông tin điện tử hoặc trang thông tin điện tử chính thức của tổ chức, cơ quan, đơn vị và trên Hệ thống thông tin quản lý vận động, tiếp nhận, phân phối nguồn đóng góp tự nguyện; niêm yết tại trụ sở làm việc của tổ chức, cơ quan, đơn vị và địa điểm sinh hoạt cộng đồng (thôn, ấp, bản, buôn, sóc, tổ dân phố); thông báo bằng văn bản đến các cơ quan có liên quan tham gia vào quá trình vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện; thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng; công khai trên trang mạng xã hội chính thức của tổ chức, cơ quan, đơn vị hoặc nền tảng số được cơ quan có thẩm quyền công nhận và thông báo trên hệ thống truyền thanh cơ sở đối với địa bàn chưa có điều kiện tiếp cận internet.
Quy định về công khai, minh bạch là bước tiến quan trọng nhằm thiết lập cơ chế giám sát toàn diện đối với hoạt động vận động, tiếp nhận và sử dụng nguồn đóng góp tự nguyện. Đáng chú ý, việc mở rộng các hình thức công khai, từ nền tảng số, mạng xã hội đến niêm yết tại cộng đồng và hệ thống truyền thanh cơ sở, giúp thông tin được tiếp cận rộng rãi, phù hợp với điều kiện của từng địa bàn. Qua đó, không chỉ tăng cường trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan mà còn củng cố niềm tin xã hội, khuyến khích các hoạt động thiện nguyện phát triển lành mạnh, bền vững.

