Mở cửa thị trường, vì sao dược liệu Việt vẫn khó xuất khẩu?

Ngành dược liệu cần chuẩn hóa sản xuất, kiểm soát chất lượng - Ảnh minh họa

Chuyển hướng sang dược liệu giá trị cao

Ông Đoàn Ngọc Có, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai cho biết, nông nghiệp công nghệ cao tạo điều kiện nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giá trị kinh tế trên cùng diện tích canh tác. Đây là hướng đi quan trọng để tổ chức lại sản xuất, khai thác hiệu quả tài nguyên đất đai và nâng cao thu nhập cho người sản xuất.

Tây Nguyên có lợi thế về quỹ đất rộng, khí hậu thuận lợi, phù hợp phát triển các vùng sản xuất nông nghiệp công nghệ cao quy mô lớn. Những điều kiện này cũng tạo dư địa để mở rộng vùng trồng dược liệu, từng bước hình thành các chuỗi sản xuất gắn với chế biến và tiêu thụ.

Tuy nhiên, theo ông Có, chi phí đầu tư ban đầu cao, sản xuất còn manh mún và khả năng tiếp cận công nghệ hạn chế vẫn là những rào cản đối với người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Nếu không có giải pháp phù hợp để tháo gỡ, lợi thế tự nhiên sẽ khó chuyển hóa thành năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng tương xứng.

Bên cạnh ứng dụng công nghệ, ngành dược liệu cần thay đổi cách tiếp cận, từ mở rộng diện tích sang lựa chọn cây trồng phù hợp, nâng cao chất lượng nguyên liệu và đáp ứng nhu cầu thị trường. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa nhiều vào chất lượng, độ an toàn và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), dược liệu là nhóm cây trồng có nhiều tiềm năng phát triển, song hiệu quả kinh tế và giá trị xuất khẩu vẫn chưa tương xứng với lợi thế sẵn có.

Năm 2025, diện tích trồng dược liệu cả nước có xu hướng giảm so với năm 2024, chủ yếu do diện tích cây hồi thu hẹp. Trong tổng số khoảng 92.000 ha dược liệu, cây hồi chiếm tới 44.000 ha. Dù vậy, diện tích trồng sâm đã tăng gấp đôi, phản ánh xu hướng chuyển dịch sang những loại dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Diễn biến này cho thấy định hướng phát triển ngành không nên chỉ dựa vào quy mô diện tích. Việc lựa chọn giống cây, tổ chức vùng nguyên liệu và xây dựng đầu ra ổn định cần được đặt trong một chiến lược tổng thể, bảo đảm phù hợp điều kiện sinh thái và nhu cầu tiêu thụ. Đối với các loại dược liệu giá trị cao, chất lượng nguyên liệu và tính ổn định của nguồn cung có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng phát triển sản phẩm chế biến.

Gỡ điểm nghẽn tiêu chuẩn để mở rộng thị trường

Cùng với việc nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu là bài toán ngành dược liệu cần giải quyết. Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, các nước nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, ngành phải chuyển trọng tâm sang chuẩn hóa quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và đẩy mạnh chế biến sâu để gia tăng giá trị sản phẩm.

Thực tế, đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu không chỉ là khâu cuối cùng trước khi xuất hàng, mà cần được tính toán ngay từ quá trình phát triển sản phẩm, lựa chọn nguyên liệu và tổ chức sản xuất. Nếu thiếu sự liên kết giữa vùng trồng, cơ sở chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu, sản phẩm có thể gặp khó khăn khi chứng minh nguồn gốc hoặc đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật cụ thể.

Làm rõ những rào cản này, ông Ngô Xuân Nam, Phó giám đốc điều hành Văn phòng SPS Việt Nam cho biết, các sản phẩm dược liệu, đặc biệt là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phải tuân thủ những quy định nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, kiểm dịch và tiêu chuẩn kỹ thuật tại thị trường nhập khẩu.

Trung Quốc là một ví dụ đáng chú ý. Dù thị trường này đã mở cửa cho nhiều nhóm nông sản và thực phẩm chế biến của Việt Nam, các sản phẩm có nguồn gốc dược liệu vẫn chưa khai thác hết cơ hội. Theo ông Nam, trong hơn 4.000 sản phẩm và cơ sở chế biến nông, thủy sản của Việt Nam được phía Trung Quốc chấp thuận, chưa có sản phẩm chế biến từ dược liệu thuộc nhóm quản lý của Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế).

Khoảng trống này cho thấy mở cửa thị trường chưa đồng nghĩa với việc mọi sản phẩm đều có thể xuất khẩu thuận lợi. Mỗi nhóm hàng chịu sự điều chỉnh của những quy định khác nhau; doanh nghiệp cần xác định đúng cơ quan quản lý, nắm rõ yêu cầu hồ sơ và chủ động phối hợp để từng bước tháo gỡ vướng mắc.

Trong khi đó, Việt Nam đã tham gia 18 hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có nhiều hiệp định thế hệ mới, tạo lợi thế về thuế quan và khả năng tiếp cận thị trường. Dự kiến, trong thời gian tới sẽ có hơn 20 FTA, mở rộng cơ hội xuất khẩu nông sản, thực phẩm tới hơn 60 thị trường trọng điểm. Tuy nhiên, ngành dược liệu vẫn chưa tận dụng hiệu quả những ưu đãi này, nhất là khi các yêu cầu kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt.

Theo ông Nam, doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu quy định của từng thị trường, đồng thời phối hợp với cơ quan quản lý chuyên ngành ngay trong quá trình phát triển sản phẩm. Chẳng hạn, các đơn vị có định hướng sản xuất bia từ dược liệu có thể liên hệ Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) để được cung cấp thông tin thị trường và hướng dẫn những quy định liên quan.

Đối với dược liệu tươi, nguyên liệu thô và thực phẩm bảo vệ sức khỏe, doanh nghiệp có thể tìm kiếm sự hỗ trợ từ các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế và Bộ Công Thương. Việc xác định đúng đầu mối từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp giảm nguy cơ phát sinh vướng mắc khi đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.

Hiện nay, cả 34 tỉnh, thành phố đều có đầu mối hỏi đáp về các biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS). Doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất có thể liên hệ Sở Nông nghiệp và Môi trường địa phương hoặc Văn phòng SPS Việt Nam để cập nhật yêu cầu nhập khẩu, giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và các quy định liên quan.

Văn phòng SPS Việt Nam cam kết tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên ngành, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ quy định của thị trường nhập khẩu. Đây là kênh hỗ trợ cần được khai thác hiệu quả hơn, giúp các chủ thể sản xuất tiếp cận thông tin chính xác và chuẩn bị phương án đáp ứng tiêu chuẩn ngay từ đầu.

Về dài hạn, để nâng cao vị thế dược liệu Việt Nam, cần kết hợp phát triển vùng nguyên liệu với ứng dụng công nghệ, chuẩn hóa sản xuất, kiểm soát chất lượng và mở rộng chế biến sâu.