Mô hình thông quan tập trung: Tối ưu hóa thời gian, nâng cao năng lực kiểm soát

Chuyển đổi từ quản lý phân tán sang quản lý tập trung

Nhìn lại lịch sử, sự phát triển của ngành hải quan luôn gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ lợi ích quốc gia và an ninh kinh tế. Tuy nhiên, trước áp lực của khối lượng công việc ngày càng tăng trong khi biên chế phải tinh giản, việc duy trì mô hình quản lý phân tán truyền thống đã bộc lộ những hạn chế. Quán triệt các Nghị quyết của Bộ Chính trị về tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số, ngành hải quan đã quyết liệt thực hiện cuộc cải cách chưa từng có tiền lệ.

Dấu ấn rõ nét nhất là việc kết thúc mô hình Tổng cục để tổ chức lại thành Cục Hải quan trực thuộc Bộ Tài chính theo Quyết định số 382/QĐ-BTC ngày 26/02/2025. Cuộc sắp xếp này đã cắt giảm mạnh mẽ các đầu mối trung gian, giảm từ 902 đầu mối xuống còn 417, tương ứng tỷ lệ hơn 53%. Trong đó, 35 Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố được tổ chức lại thành 20 Chi cục Hải quan khu vực (HQKV). Việc tinh gọn theo phương châm "Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả" chính là nền tảng cốt lõi để triển khai mô hình thông quan tập trung.

Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ làm việc với Chi cục Hải quan khu vực III về triển khai mô hình thông quan tập trung. Ảnh: Thành Nam

Mô hình thông quan tập trung là phương thức xử lý hồ sơ hải quan tại một đầu mối duy nhất, thay thế cho việc kiểm tra phân tán tại từng cửa khẩu như trước đây. Sự cần thiết của mô hình này xuất phát từ yêu cầu thống nhất trong áp dụng pháp luật, giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro.

Việc triển khai mô hình được xây dựng dựa trên 5 mục tiêu chiến lược. Thứ nhất là tập trung hóa xử lý nghiệp vụ thông qua một đầu mối duy nhất. Thứ hai là bảo đảm tính thống nhất trong việc áp dụng các quy định pháp luật và quy trình nghiệp vụ trên toàn hệ thống. Thứ ba là tạo thuận lợi, giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp. Thứ tư là nâng cao hiệu quả kiểm soát rủi ro, bảo đảm thu đúng, thu đủ thuế. Cuối cùng là hiện đại hóa dựa trên ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến nhất của Cách mạng Công nghiệp 4.0.

Để vận hành mô hình này, ngành Hải quan đã tập trung nguồn lực xây dựng Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số với tổng mức đầu tư trên 4.000 tỷ đồng. Hệ thống này bảo đảm dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" để kết nối và chia sẻ với Trung tâm dữ liệu quốc gia. Hạ tầng kỹ thuật được nâng cấp đồng bộ với máy chủ mới, đường truyền tốc độ cao và 100% hồ sơ, chứng từ được số hóa. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân loại hàng hóa và phân tích hình ảnh soi chiếu đang được nghiên cứu triển khai mạnh mẽ, tạo nên một "bộ não" số hóa cho công tác thông quan.

Hoạt động nghiệp vụ của công chức Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: Thành Nam

Từ ngày 01/6/2026, Chi cục Hải quan khu vực III đã tiên phong trong toàn ngành Hải quan triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung. Đây được xem là bước cải cách lớn sau hơn một thập kỷ vận hành hệ thống VNACCS/VCIS. Điểm khác biệt cốt lõi của mô hình này là chuyển từ phương thức xử lý hồ sơ phân tán sang tập trung. Nếu trước đây, hồ sơ được tiếp nhận và xử lý tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu, thì nay toàn bộ hồ sơ được xử lý tập trung tại Đội Thông quan đặt tại số 1328 Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hải Phòng.

Theo Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ, nếu như trước đây ngành Hải quan tập trung vào điện tử hóa thủ tục thì lần cải cách này hướng tới mô hình quản lý chuyên sâu, phi giấy tờ, vận hành hoàn toàn trên nền tảng dữ liệu số. Sự tách bạch giữa khâu kiểm tra hồ sơ và kiểm tra thực tế hàng hóa là bước tiến trong tư duy quản lý hiện đại. Theo đó, Đội Thông quan tập trung đảm nhiệm toàn bộ công tác tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ, còn các đơn vị hải quan cửa khẩu tập trung thực hiện nhiệm vụ giám sát, kiểm tra thực tế và quản lý hàng hóa chịu sự giám sát.

Hoạt động nghiệp vụ của công chức Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: Thành Nam

Việc lựa chọn Hải Phòng - trung tâm xuất nhập khẩu và cảng biển lớn nhất cả nước - làm địa bàn thí điểm không phải ngẫu nhiên. Địa phương này hội tụ đầy đủ các điều kiện về quy mô hàng hóa, hạ tầng logistics, trình độ công nghệ thông tin và năng lực tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ, công chức.

Đặc biệt, khoảng cách địa lý giữa các đơn vị hải quan tại Hải Phòng khá gần nhau, tạo điều kiện thuận lợi để vận hành và kiểm nghiệm khả năng đáp ứng của mô hình trong môi trường có lưu lượng tờ khai lớn và loại hình quản lý phức tạp. Để chuẩn bị cho sự thay đổi này, Chi cục Hải quan khu vực III đã bố trí 89 công chức chuyên trách cho Đội Thông quan, đồng thời tổ chức tập huấn cho hàng nghìn lượt cán bộ, công chức và doanh nghiệp, bảo đảm dòng chảy giao thương không bị gián đoạn.

Chi cục Hải quan Khu vực III tại Hải Phòng đã được lựa chọn là đơn vị đầu tiên thí điểm mô hình này. Với quy mô xuất nhập khẩu lớn, lưu lượng tờ khai cao và hạ tầng công nghệ thông tin tương đối đồng bộ, đây là địa bàn lý tưởng để kiểm chứng tính khả thi. Đội Thông quan tập trung được thành lập với 89 công chức, chiếm khoảng 13,7% tổng biên chế của Chi cục, thực hiện quy trình thông quan 5 bước khép kín trên môi trường điện tử. Sự chuyển đổi từ quản lý phân tán sang quản lý tập trung dựa trên dữ liệu đã tạo ra năng lực phân tích vượt trội, giúp cơ quan quản lý nhận diện rủi ro từ sớm và từ xa.

Hiệu quả từ những con số đột phá

Kết quả triển khai thí điểm tại Chi cục HQKV III đã minh chứng cho tính đúng đắn của chủ trương hiện đại hóa. Chỉ sau 1 tháng vận hành chính thức (từ ngày 01/6/2026 đến 30/6/2026), Đội Thông quan tập trung đã xử lý thành công 47.391 tờ khai, bảo đảm hoạt động xuất nhập khẩu luôn thông suốt. Toàn bộ hệ thống vận hành ổn định, không xảy ra sự cố gián đoạn nghiệp vụ.

Hoạt động nghiệp vụ của công chức Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: Thành Nam

Tác động lớn nhất đối với cộng đồng doanh nghiệp là việc rút ngắn đáng kể thời gian thông quan. Thống kê thực tế cho thấy, thời gian thông quan trung bình tại đơn vị đã giảm 16% so với phương thức cũ, giúp doanh nghiệp tiết kiệm trung bình hơn 5 giờ chờ đợi cho mỗi lô hàng. Việc chỉ phải làm việc với một đầu mối thống nhất giúp loại bỏ sự chồng chéo, không nhất quán trong xử lý nghiệp vụ giữa các cửa khẩu khác nhau, từ đó giảm chi phí hành chính và chi phí logistics cho doanh nghiệp.

Về hiệu quả quản lý, dữ liệu tập trung đã tạo ra năng lực kiểm soát mới mà mô hình phân tán không thể có được. Ngay trong tháng đầu tiên, thông qua rà soát tập trung trên hệ thống, cơ quan Hải quan đã phát hiện 425 dòng hàng có dấu hiệu rủi ro, bao gồm cả những tờ khai thuộc luồng Xanh. Điều này cho thấy khả năng "nhìn thấu" dữ liệu để ngăn chặn kịp thời các hành vi gian lận thương mại, trốn thuế mà vẫn bảo đảm tính thông thoáng cho các doanh nghiệp tuân thủ tốt.

Chi cục Hải quan khu vực III tổ chức Hội nghị phổ biến quy trình Thông quan tập trung dành cho cộng đồng doanh nghiệp.

Công tác thu ngân sách cũng ghi nhận những kết quả vượt trội. Trong tháng thí điểm đầu tiên, số thu ngân sách từ Đội Thông quan tập trung đạt 6.262 tỷ đồng. Tính chung 6 tháng đầu năm 2026, Chi cục Hải quan Khu vực III đã thu nộp ngân sách 49.433 tỷ đồng, đạt 58,7% chỉ tiêu pháp lệnh, tăng 17% so với cùng kỳ năm 2025. Nếu so với mức trung bình giai đoạn 2022 - 2024 (trước khi sắp xếp bộ máy) là 73.875 tỷ đồng/năm, thì số thu năm 2025 đạt 86.566 tỷ đồng, tăng tới 17,2% - mức tăng trưởng vô cùng ấn tượng trong bối cảnh kinh tế còn nhiều thách thức.

Bên cạnh đó, sự hỗ trợ của Tổ công tác 24/7 gồm 12 thành viên của Cục Hải quan cũng là yếu tố quan trọng giúp kịp thời tháo gỡ các vướng mắc phát sinh, tạo niềm tin cho doanh nghiệp khi tiếp cận phương thức mới.

Bước đi tiệm cận với chuẩn mực quốc tế

Mô hình thông quan tập trung là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 và Nghị quyết số 57-NQ/TW về chuyển đổi số quốc gia. Từ kinh nghiệm triển khai tại Móng Cái năm 2018 và kết quả bước đầu tại Hải Phòng năm 2026, ngành Hải quan đã có thêm cơ sở thực tiễn để xây dựng lộ trình nhân rộng mô hình trên phạm vi cả nước. Hiện mô hình được áp dụng đối với hàng hóa qua cảng biển và sẽ tiếp tục mở rộng sang các loại hình quản lý khác sau khi có đánh giá tổng thể.

Quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ tại Đội Thông quan thuộc Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: Thành Nam

Sức lan tỏa của mô hình thông quan tập trung tại Hải Phòng cũng đã tác động tích cực đến nhiều địa phương. 4 chi cục hải quan khu vực, trong đó có Chi cục Hải quan khu vực XI (quản lý địa bàn Nghệ An, Hà Tĩnh), đã chủ động thành lập tổ triển khai và cử đoàn công tác đến Hải Phòng khảo sát, học tập kinh nghiệm. Với tinh thần chủ động, các đơn vị đang tích cực rà soát hạ tầng công nghệ thông tin và nguồn nhân lực để sẵn sàng triển khai khi được giao nhiệm vụ.

Mặt khác, việc triển khai thông quan tập trung không đơn thuần là thay đổi quy trình nghiệp vụ mà còn là bước đi chiến lược nhằm tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là mô hình "Centralized Clearance" của Liên minh châu Âu (EU). Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, yêu cầu chuyển đổi này trở nên cấp thiết khi khối lượng công việc của ngành Hải quan tăng trung bình 10 - 15% mỗi năm, trong khi bộ máy phải tiếp tục tinh gọn theo chủ trương chung của Trung ương.

Hoạt động nghiệp vụ của công chức Chi cục Hải quan khu vực III. Ảnh: Thành Nam

Có thể khẳng định, thông quan tập trung là hướng đi tất yếu để xây dựng ngành Hải quan hiện đại, chuyên nghiệp và minh bạch. Để mô hình tiếp tục phát huy hiệu quả khi được nhân rộng, doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực công nghệ, chuẩn hóa dữ liệu khai báo và tăng cường tuân thủ pháp luật. Sự đồng hành giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu số sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền hải quan phi giấy tờ, thông minh, hiệu quả, qua đó đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.