Mở rộng đối tượng song song với bảo vệ người tham gia bảo hiểm xã hội

Mở rộng diện bao phủ, tính toán kỹ khả năng đóng góp của người lao động, doanh nghiệp

- Theo tờ trình của Chính phủ, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH sửa đổi, bổ sung một số quy định về chế độ, chính sách nhằm bảo đảm tính thống nhất trong các quy định của Luật BHXH, tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan trong quá trình triển khai thực hiện và nội dung đầu tư quỹ BHXH nhằm khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư. Theo ông, với các quy định trong dự thảo Luật, mục tiêu này đã đạt chưa?

- Tôi nghĩ rằng hướng sửa đổi như vậy là đúng. Tuy nhiên, để đạt các mục tiêu đề ra, phải rất nỗ lực hoàn thiện các quy định trong dự thảo Luật. Vì đây là chính sách an sinh xã hội nền tảng bảo vệ người lao động trong quá trình làm việc, giảm thiểu gặp rủi ro trong cuộc sống và khi về già có lương hưu.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Lâm Văn Đoan. Ảnh: Phạm Thắng

Việc sửa đổi Luật BHXH thường tập trung vào hai vấn đề. Một là, mở rộng diện bao phủ của BHXH, hướng tới mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội cho toàn dân. Hai là, nâng cao chất lượng, tính khả thi của các chính sách BHXH để góp phần thực hiện đạt các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Với hai mục tiêu lớn như vậy, trong lần sửa đổi này, cần phải cân đối rất kỹ khả năng đóng góp của người dân, doanh nghiệp trong việc tham gia BHXH, đặc biệt với các nhóm lao động trên nền tảng số. Bên cạnh đó, tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý để nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện chính sách như mở rộng danh mục đầu tư quỹ phải bảo đảm an toàn, bền vững, hiệu quả, công khai, minh bạch, kiểm soát được rủi ro và thiết lập, thực thi các cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động, giảm mạnh tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH...

- Một trong những nội dung đáng chú ý trong dự thảo Luật là đề xuất mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, gồm người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số. Các ý kiến trong quá trình thẩm tra đối với đề xuất này thế nào, thưa ông?

- Trong báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã nêu rất rõ, việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là chủ trương đúng đắn, bảo đảm quyền lao động, quyền an sinh xã hội và phúc lợi xã hội, phù hợp với Nghị quyết 28 về cải cách chính sách BHXH. Tuy nhiên, các quy định trong dự thảo Luật cho thấy Chính phủ chưa thực sự đánh giá đầy đủ tác động và nhận diện rõ nhóm lao động nào trên nền tảng số sẽ tham gia đóng BHXH bắt buộc.

Theo thông tin tại hội thảo “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam” tháng 9 vừa qua, doanh nghiệp nền tảng số ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người. Khảo sát gần 5.000 lao động trên một số nền tảng cho thấy hơn 90% người được hỏi coi đây là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng 1/5 tham gia BHXH. Họ có nhu cầu về bảo hiểm y tế, tai nạn, chế độ ốm đau và hưu trí, nhưng thách thức là thu nhập biến động, làm cho nhiều ứng dụng...

Pháp luật hiện hành về lao động, việc làm, an sinh xã hội chưa bao phủ, điều chỉnh đối tượng làm việc trên nền tảng số. Ảnh: TH

Đây là hình thái lao động mới, pháp luật hiện hành về lao động, việc làm, an sinh xã hội chưa bao phủ, điều chỉnh đối tượng này. Do đó, khi đưa đối tượng này tham gia BHXH bắt buộc thì phải nhận diện rõ những nhóm lao động nào có khả năng tham gia, mức đóng, tỷ lệ đóng bao nhiêu và quan trọng là phải phù hợp với khả năng của người lao động để họ có thể tham gia và duy trì tham gia trong khoảng thời gian từ 15 năm trở lên để có chính sách hưu trí khi hết tuổi lao động và có lương hưu đủ sống khi về già.

Đánh giá đầy đủ tác động và bảo đảm công bằng

- Về bảo hiểm hưu trí bổ sung, dự thảo Luật quy định theo hướng mở rộng cho phép cá nhân được trực tiếp tham gia. Theo ông, đề xuất này có phù hợp trong bối cảnh hiện nay không?

- Chúng tôi nhìn nhận chính sách này trong một quá trình lịch sử lâu dài. Năm 2014 lần đầu tiên Chính phủ trình Quốc hội chính sách hưu trí bổ sung và tại Luật BHXH năm 2014 đã cho phép cá nhân người lao động được tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung. Tuy nhiên đến Luật BHXH năm 2024, chỉ cho phép hai hình thức là người sử dụng lao động đóng cho người lao động, và người sử dụng lao động và người lao động cùng đóng góp vào quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Lý do không cho phép cá nhân trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung một phần nhằm ngăn ngừa tình trạng lợi dụng huy động nguồn vốn của người lao động để đầu tư; đồng thời tránh lạm dụng các quy định ưu đãi để trốn tránh thực hiện các nghĩa vụ thuế đối với thu nhập cá nhân và chưa có cơ chế pháp lý bảo đảm công bằng trong tiếp cận, tham gia, thụ hưởng chính sách bảo hiểm hưu trí bổ sung giữa các nhóm lao động khu vực công và tư, giữa các ngành nghề, vị trí việc làm khác nhau do phạm vi chính sách mới hướng đến bao phủ một nhóm nhỏ người lao động trong một số doanh nghiệp cụ thể.

Báo cáo thẩm tra đề nghị Chính phủ cần phải có đánh giá đầy đủ tác động chính sách, làm rõ những vấn đề mà UBTVQH, cơ quan thẩm tra đã chỉ ra và báo cáo rõ về cơ chế kiểm soát Quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung; đánh giá hiện trạng và mức độ duy trì của cá nhân người lao động đang tham gia cho đến hết tuổi lao động, nhận lương hưu từ quỹ, tránh tạo ra những kẽ hở, “biến tướng” trở thành một kênh huy động vốn đầu tư, không bảo đảm tính chất của chính sách bảo hiểm hưu trí, có mục đích an sinh xã hội dài hạn. Trong trường hợp Chính phủ chưa báo cáo rõ, đầy đủ các thông tin trên, gói chính sách này sẽ tiếp tục thực hiện theo Luật BHXH năm 2024.

Bảo toàn, tăng trưởng quỹ,

tăng cường trách nhiệm của các thiết chế quản lý

- Quá trình thẩm tra, góp ý dự án Luật, nhiều đại biểu băn khoăn về hiệu quả đầu tư quỹ BHXH. Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đã có ý kiến về nội dung này. Ban soạn thảo đã tiếp thu, chỉnh lý quy định này ra sao?

- Đây là quy định rất phức tạp và nhạy cảm trong bối cảnh nền kinh tế thế giới cũng như Việt Nam đang có rất nhiều biến động. Nguyên tắc sửa đổi quy định này là phải bảo đảm an toàn, bền vững, hiệu quả danh mục đầu tư quỹ.

Bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh xã hội nền tảng bảo vệ người lao động. Ảnh: TH

Việc mở rộng danh mục đầu tư quỹ về cơ bản tôi nghĩ là phù hợp. Tuy nhiên, Chính phủ phải đánh giá kỹ tác động. Nếu mở rộng diện ngân hàng được nhận tiền gửi như dự thảo Luật, cần làm rõ “các ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước và doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ, ngân hàng thương mại cổ phần có vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ” là những ngân hàng nào, tình hình xếp hạng chất lượng hoạt động các ngân hàng đó ra sao để cử tri, người lao động và nhà nước yên tâm.

Mục tiêu là vừa mở rộng hình thức đầu tư để nâng cao hiệu quả, nhưng quan trọng phải bảo toàn và tăng trưởng quỹ, trong mọi trường hợp không thể để quỹ bị mất mát. Do đó, hiệu quả đầu tư quỹ hàng năm phải được báo cáo, thông tin công khai, minh bạch cho Quốc hội, Công đoàn và người lao động biết để giám sát và làm rõ trách nhiệm của Hội đồng quản lý, Bảo hiểm xã hội Việt Nam trong việc quản lý, quyết định đầu tư quỹ.

- Với những sửa đổi, bổ sung lần này, ông kỳ vọng dự thảo Luật khi được Quốc hội thông qua, sẽ tác động thế nào đối với lĩnh vực BHXH?

- Luật BHXH năm 2024 đã cơ bản sửa đổi rất nhiều vấn đề. Tuy nhiên, những vấn đề trong lần sửa đổi này cũng có tác động rất lớn, bởi trên thị trường lao động đã xuất hiện những hình thái lao động mới, nếu không điều chỉnh thì sẽ không thể đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn cũng như là nhu cầu của người lao động. Ở đây, Nhà nước phải tạo khung khổ pháp lý để thực hiện Điều 34 của Hiến pháp là công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội. Cơ quan soạn thảo, cơ quan thẩm tra đang nỗ lực để có các quy định phù hợp.

Một tình trạng rất phổ biến lâu nay là nợ BHXH. Thống kê cho thấy 9 tháng năm 2026 có khoảng 2,7 triệu người rơi vào tình trạng bị nợ, chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH. Vì thế, bên cạnh sửa đổi các quy định pháp luật, phải nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện bằng việc thanh tra, kiểm tra, thậm chí truy thu, khởi kiện và truy tố hình sự những trường hợp chậm đóng, trốn đóng BHXH để bảo vệ quyền lợi người lao động.

Mục tiêu của chính sách BHXH cũng như các chính sách an sinh xã hội là hướng đến bao phủ toàn dân và người dân có lương hưu khi về già, khi gặp rủi ro thì có bảo hiểm thất nghiệp, ốm đau thì có bảo hiểm y tế, có bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp… giúp cho đời sống của người dân ngày càng tốt đẹp hơn.

- Xin cảm ơn ông?