Mỏ vàng 21 tỷ bảng Anh và cuộc chiến chia rẽ cả cộng đồng Bắc Ireland

Các nhà vận động phản đối khai thác vàng tại "Văn phòng Nhân dân Greencastle", hạt Tyrone. Ảnh: The Guardian

Khi Fidelma O’Kane nghỉ hưu hơn một thập kỷ trước sau sự nghiệp làm nhân viên xã hội và giảng viên, bà từng nghĩ mình sẽ “đi du lịch, uống một ly rượu vang, ăn chocolate và đọc sách” trong cuộc sống yên bình ở vùng đồi núi nông thôn hạt Tyrone – nơi bà đã sống gần như cả đời.

Nhưng mọi thứ không diễn ra như vậy. Một lời nhận xét bâng quơ của người hàng xóm đã đưa O’Kane vào một hành trình mà sau này trở thành sứ mệnh chiếm trọn tâm trí bà. Người hàng xóm nói vưới bà rằng, một công ty khai khoáng đang lên kế hoạch khoan thăm dò trữ lượng vàng được đồn đại từ lâu ở Sperrins – dãy núi đất than bùn thấp ở Bắc Ireland, nơi gia đình bà đã sinh sống qua nhiều thế hệ.

“Cô ấy rất hào hứng”, bà O’Kane kể. “Nhưng khi tôi nói với chồng, ông ấy bảo: ‘Khai thác vàng à? Tin xấu đấy’”.

Bên dưới những ngọn đồi nơi O’Kane và chồng, ông Cormac McAleer, đang ngồi trong căn bếp, uống trà và ăn bánh mì bơ, là một trong những mạch vàng chưa được khai thác giàu nhất thế giới, trị giá hàng chục tỷ bảng Anh. Và họ quyết tâm giữ nó nằm yên dưới lòng đất. Sau khi được cảnh báo, hai vợ chồng lao vào nghiên cứu ngành khai thác vàng toàn cầu và, khi nhận thấy những rủi ro, bắt đầu kêu gọi cộng đồng địa phương phản đối dự án.

“Từ lúc thức dậy đến khi đi ngủ, chúng tôi chỉ nghĩ về chuyện này”, O’Kane nói. “Con cái còn bảo: ‘Bố mẹ đừng nói về khai thác vàng nữa được không?’”

Đối với họ và nhiều người dân địa phương, việc khai thác vàng ở vùng đất gắn bó sâu sắc về văn hóa và gia đình có thể phá hủy cảnh quan thiên nhiên, gây ô nhiễm các con sông giàu đa dạng sinh học và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Ngược lại, với Dalradian Gold – công ty khai khoáng có trụ sở tại Mỹ – dự án có thể mang lại hàng trăm việc làm, nguồn thu thuế lớn và lợi nhuận khổng lồ. Ngoài vàng, khu vực này còn chứa bạc, đồng và các khoáng sản quan trọng như antimon và tellurium. Chỉ riêng trữ lượng vàng đã được xác định có giá trị ít nhất 21 tỷ bảng Anh.

Công ty cho biết dự án sẽ “sạch”, trung hòa carbon và hỗ trợ chuỗi cung ứng trị giá 1 tỷ bảng. Một số người dân địa phương ủng hộ, như Gerry Kelly, thợ cơ khí sống gần khu mỏ: “Ai cũng muốn cuộc sống yên bình, nhưng nếu có công việc lương cao ngay gần nhà, họ sẽ nắm lấy.”

Sự đối lập này đã gây chia rẽ sâu sắc suốt một thập kỷ tại các cộng đồng nhỏ, nơi mọi người biết rõ quan điểm của nhau. Những người từng thân thiết không còn nói chuyện. Một số người sợ bày tỏ ý kiến. Cả hai phía đều nói về các hành vi đe dọa, thậm chí là đe dọa tính mạng.

Ngày 13/4, cuộc chiến kéo dài này bước vào một giai đoạn quan trọng khi cuộc điều tra công khai về dự án được nối lại tại Omagh, 9 năm sau khi đơn xin cấp phép được nộp. Dự án nhằm khai thác 3,5 triệu ounce vàng trong 20–25 năm tại khu vực Curraghinalt gần Greencastle.

Việc kéo dài đến vậy là do sự phản đối bền bỉ của người dân, yếu tố biên giới Ireland và hệ thống cấp phép chậm chạp của Bắc Ireland. Công ty Dalradian cho biết họ đã chi hơn 250 triệu bảng cho dự án mà chưa có đảm bảo được phê duyệt.

Tiềm năng lợi nhuận là khổng lồ. Một số khu vực có hàm lượng vàng từ 200–300 gram mỗi tấn quặng – mức cực kỳ cao so với tiêu chuẩn toàn cầu. Theo kế hoạch, mỗi năm có thể khai thác lượng vàng trị giá gần 500 triệu bảng theo giá hiện tại.

Những người phản đối coi đây là cuộc chiến “David và Goliath”. Các nhóm như “Save Our Sperrins” đã tổ chức họp cộng đồng, dựng mô hình mô phỏng chất thải, lắp camera ghi lại đời sống động vật và thậm chí dựng trại phản đối gần khu mỏ.

Một số người, như Marella Fyffe, đã bỏ việc để vận động toàn thời gian. Bà nói: “Đây là cuộc chiến cho giá trị con người – ngôn ngữ, quê hương, cộng đồng – đối lập với tiền bạc và khai thác.”