Mới lụt xong đã phải cứu trợ là sao?!

 Lụt tràn vào Thành Nội.

Sống ở xứ lụt, nên tôi cũng thấy cứ mỗi mùa mưa lũ qua đi, điệp khúc quen thuộc lại vang lên: Nước vừa rút, bùn non còn chưa kịp dọn sạch, đã nghe tiếng còi xe cứu trợ hối hả ngoài ngõ. Cảnh đoàn xe chở mì tôm, nước suối, dầu ăn, áo quần… dập dìu đổ về các vùng ngập lụt từ lâu đã thành hình ảnh quen thuộc trên mạng xã hội. Sự sẻ chia đến thật nhanh chóng và cảm động, nhưng đôi lúc trong tôi cũng lóe lên câu hỏi hơi… cắc cớ: Mới lụt cái đã phải cứu trợ là tại sao? Do người dân ở xứ lụt mà vẫn chủ quan, không chịu chuẩn bị, hay vì chúng ta cứ hùa theo thói quen làm phong trào?

Vòng lẩn quẩn chưa biết hồi kết

Mỗi năm, thiên tai ghé thăm miền Trung hay các vùng trũng thấp giống như một vị khách không mời mà đến đều đặn. Lẽ ra, khi sự "đều đặn" ấy đã trở thành một quy luật sinh tồn, sự chủ động phải là điều mặc nhiên của mỗi người, mỗi nhà, mỗi khu dân cư. Thế nhưng, thực tế đôi khi lại không phải như vậy.

 Mùa lụt hàng năm, nhiều con đường ở Huế đều bị ngập, có nơi ngập nặng, dài ngày.

Không ít lần, người ta bắt gặp hình ảnh bão lũ rấp rem đổ vào nhưng nhiều người vẫn thản nhiên như không, có người còn bày rượu mồi nhâm nhi chờ lũ (!). Họ lý sự: "Năm nào chẳng ngập, nước lên rồi lại rút, mà chắc gì đã ngập mà lo…". Thật là một thứ tâm lý chủ quan đáng sợ và đáng phê phán. Đến lúc nước đến chân không nhảy kịp, lúc đó mới ngửa cổ kêu trời và chờ cứu trợ!

Ở chiều ngược lại, hoạt động cứu trợ lâu nay đôi khi cũng mang nặng màu sắc của... cảm xúc và phong trào. Cứ thấy miền Trung ngập, miền Bắc bão, là mạng xã hội rần rần lời kêu gọi. Người người chuyển khoản, nhà nhà đóng gói mì tôm, áo quần cũ…. Nhường cơm sẻ áo là nghĩa cử cao đẹp, không ai có quyền phủ nhận. Nhưng phong trào đôi khi thiếu đi sự tính toán căn cơ.

Hàng cứu trợ về với vùng trũng Quảng Điền (cũ) .

Có những nơi nhận được hàng cứu trợ đến mức thừa mứa, trong khi có thể có trường hợp cách đó chỉ vài quả đồi, có những cộng đồng dân cư bị cô lập nhưng hàng lại không đến… Và nếu sau mỗi trận lụt, bên cạnh quyên góp cứu trợ, chúng ta chưa một lần đặt câu hỏi: Tại sao nhà cửa ở đây cứ ngập mãi? Tại sao hệ thống thoát nước, nhà tránh lũ vẫn thiếu? Tại sao người dân không có các phương án sinh kế thích ứng bền vững?... thì cái vòng luẩn quẩn ấy sẽ còn lặp lại chưa biết đến bao giờ.

Giáo dục ý thức tự giác phòng chống

Muốn cắt đứt cái vòng luẩn quẩn ấy, chờ đợi lòng trắc ẩn từ cộng đồng thôi là chưa đủ; điều cốt lõi phải xuất phát từ chính ý thức và kỹ năng sinh tồn của mỗi người dân. Sẽ thật khó mong đợi sự an toàn nếu tư duy "nước tới chân mới nhảy" vẫn còn bám rễ. Đó là lý do vì sao công tác giáo dục ý thức cảnh giác, tự giác và chủ động phòng chống lụt bão phải được xem là gốc rễ của mọi vấn đề.

Lội qua vùng ngập sâu, sự chủ quan đôi lúc dẫn đến những hậu quả đau lòng. 

Giáo dục ở đây không chỉ là những khẩu hiệu khô khan treo trên loa phát thanh mỗi khi mùa mưa tới, mà phải biến thành kỹ năng sống thấm sâu vào cộng đồng. Từ ghế nhà trường, trẻ em vùng lũ cần được dạy cách nhận diện nguy cơ, cách tự bảo vệ mình và gia đình khi gặp tình huống bão lũ. Ở các khu dân cư, thay vì chờ chính quyền nhắc nhở, người dân cần được tập huấn thường xuyên về kỹ năng chằng chống nhà cửa, dự trữ lương thực, thuốc men, và chủ động kê cao tài sản từ trước khi bão lũ ập vào.

Mỗi gia đình phải xem việc chuẩn bị ứng phó là công việc thường niên, giống như việc cơm ăn nước uống hằng ngày. Khi ý thức cảnh giác trở thành phản xạ tự nhiên, người dân sẽ không còn thụ động chờ cứu trợ, mà tự biết cách nương náu, bảo toàn tính mạng và tài sản của mình. Một cộng đồng có ý thức phòng ngừa chủ động chắc chắn sẽ giảm thiểu đáng kể nỗi đau do thiên tai gây ra.

Chuyển hàng cứu trợ về vùng sâu. 

Cứu trợ theo phong trào không khó, bởi nó diễn ra ngắn hạn, trong cao trào của cảm xúc cộng đồng. Còn việc hỗ trợ người dân tự chủ trước thiên tai, vận động, giáo dục tinh thần cảnh giác, hướng dẫn kỹ năng phòng tránh, sẵn sàng ứng phó với thiên tai; giúp đỡ, hỗ trợ xây nhà chống lũ, quy hoạch lại vùng sản xuất… là câu chuyện dài hơi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và đầu tư thực chất.

Báo Thừa Thiên Huế (nay là Huế ngày nay) chuyển hàng cứu trợ của bạn đọc đến vùng ngập lụt Hương Thủy (cũ). 

Thiên tai là chuyện của trời đất, nhưng thiệt hại nặng hay nhẹ lại là bài toán của con người. Người dân không thể mãi duy trì sự chủ quan để rồi biến mình thành "nạn nhân thường trực" chờ cứu trợ. Và xã hội cũng không thể mãi duy trì những đợt cứu trợ mang tính cảm xúc chớp nhoáng để rồi bỏ quên những giải pháp mang tính gốc rễ. Đã đến lúc cần bớt đi những phong trào cứu trợ bột phát, và thay vào đó là sự chuẩn bị bài bản từ cả hai phía.