Mỗi ngôn ngữ biến mất, nhân loại cũng đánh mất một phần ký ức

Ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ kiến thức, ký ức và bản sắc của mỗi cộng đồng. Ảnh minh họa: AI

Thế giới từng đa dạng ngôn ngữ gấp 10 lần hiện nay

Thế giới hiện có khoảng 7.500 ngôn ngữ, trong đó tiếng Anh, tiếng Quan thoại, tiếng Hindi, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Ả Rập và tiếng Pháp là những ngôn ngữ được sử dụng phổ biến nhất nếu tính cả người bản ngữ và người sử dụng như ngôn ngữ thứ hai.

Tuy nhiên, nghiên cứu vừa công bố trên tạp chí Science cho thấy con số này chỉ là một phần nhỏ so với quá khứ.

Bằng mô hình toán học kết hợp dữ liệu từ nhân chủng học, ngôn ngữ học và nhân khẩu học, các nhà nghiên cứu ước tính rằng từ khoảng 12.000 năm trước đến giai đoạn từ thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến thiên niên kỷ thứ nhất sau Công nguyên, nhân loại có thể từng sử dụng từ 30.000 đến hơn 75.000 ngôn ngữ cùng một thời điểm.

Theo các tác giả, khi con người còn sống thành những cộng đồng nhỏ, tách biệt về địa lý, mỗi nhóm dần phát triển hệ thống ngôn ngữ riêng.

Sự gia tăng dân số và sự hình thành các cộng đồng định cư sau này tiếp tục thúc đẩy quá trình đa dạng hóa ngôn ngữ, tạo nên một thế giới phong phú hơn nhiều so với hiện nay.

GS Damian Blasi, nhà khoa học nhận thức và nhân chủng học tiến hóa tại Viện Nghiên cứu và Học thuật Cao cấp Catalan (Tây Ban Nha), tác giả chính của nghiên cứu nhận định rằng chỉ vài nghìn năm trước, nhân loại từng sống trong một thế giới đa dạng về văn hóa hơn rất nhiều so với những gì chúng ta biết ngày nay.

Khi một ngôn ngữ biến mất, cả một "thư viện sống" cũng biến mất

Theo bà Claire Bowern, giáo sư ngôn ngữ học và nhân chủng học tại Đại học Yale (Mỹ), đồng tác giả nghiên cứu, ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ kiến thức, ký ức và bản sắc của mỗi cộng đồng.

Đối với các nhà khoa học, mỗi ngôn ngữ giống như một "thư viện sống", lưu giữ thông tin về nơi con người từng sinh sống, những loài thực vật và động vật họ biết đến, cách họ canh tác, săn bắt, thích nghi với môi trường cũng như cách họ tư duy và lý giải thế giới.

Chính vì vậy, khi một ngôn ngữ biến mất, điều mất đi không chỉ là hệ thống từ vựng hay ngữ pháp. Nhân loại còn đánh mất những câu chuyện truyền miệng, tri thức bản địa và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ, nhiều giá trị trong số đó không được ghi chép bằng văn bản và gần như không thể phục hồi.

Theo nghiên cứu, sự suy giảm về số lượng ngôn ngữ bắt đầu từ quá trình mở rộng của các đế chế cổ đại và diễn ra mạnh mẽ hơn trong thời kỳ thực dân, khi nhiều cường quốc áp đặt ngôn ngữ của mình lên các vùng đất bị cai trị.

Nhiều cộng đồng buộc phải từ bỏ tiếng mẹ đẻ để sử dụng ngôn ngữ thống trị, trong khi một số khác biến mất cùng với cộng đồng sử dụng do chiến tranh, dịch bệnh hoặc quá trình đồng hóa.

Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng khoảng 90% dân số thế giới hiện chỉ sử dụng 10% số ngôn ngữ đang tồn tại, trong khi khoảng một nửa số ngôn ngữ hiện nay được xếp vào nhóm có nguy cơ tuyệt chủng.

Quá trình đô thị hóa, toàn cầu hóa, giáo dục bằng các ngôn ngữ phổ biến và sự phát triển của công nghệ tiếp tục khiến nhiều ngôn ngữ ít người sử dụng đứng trước nguy cơ biến mất.

Bảo tồn ngôn ngữ không chỉ là gìn giữ sự đa dạng trong giao tiếp mà còn là bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Mỗi ngôn ngữ được lưu giữ đồng nghĩa với việc một phần lịch sử, tri thức và cách nhìn nhận thế giới của con người vẫn được truyền lại cho các thế hệ sau.

Ngược lại, mỗi ngôn ngữ biến mất cũng đồng nghĩa với việc nhân loại mất đi một phần ký ức chung của chính mình.