Một kháng nghị, hai lần phúc thẩm và hành trình bảo vệ quan điểm pháp lý

Dù kháng nghị không được chấp nhận tại phiên tòa phúc thẩm lần đầu, nhưng sau khi bản án này bị hủy theo thủ tục giám đốc thẩm, quan điểm pháp lý mà ngành Kiểm sát bảo vệ xuyên suốt đã được khẳng định bằng phán quyết phúc thẩm lại, qua đó ghi nhận hiệu quả công tác phát hiện vi phạm, thực hiện quyền kháng nghị và kiểm sát xét xử.

Ngày 30/9/2026, Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TP Hồ Chí Minh mở phiên tòa xét xử phúc thẩm lại vụ án hành chính về “Khiếu kiện quyết định hành chính” liên quan đến chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại Dự án Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh.

Điểm đáng chú ý của vụ án không chỉ nằm ở những vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến việc xác định loại đất, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, mà còn ở quá trình thực hiện chức năng kiểm sát xét xử của ngành Kiểm sát. Từ việc VKSND TP Hồ Chí Minh phát hiện vi phạm trong bản án sơ thẩm, kịp thời ban hành kháng nghị phúc thẩm, đến việc Viện kiểm sát cấp phúc thẩm hai lần nghiên cứu, bảo vệ quan điểm kháng nghị, tất cả đã tạo nên một quá trình thực hiện nhiệm vụ có tính kế thừa, nhất quán và trách nhiệm.

 Trụ sở Viện Công tố và Kiểm sát xét xử phúc thẩm tại TP Hồ Chí Minh.

Theo hồ sơ vụ án, để thực hiện Dự án xây dựng Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh, cơ quan có thẩm quyền đã thu hồi diện tích 1.499m² đất của bà N.T.T.H. tại địa bàn Quận 9, TP Hồ Chí Minh.

Ngày 05/01/2012, UBND Quận 9 (cũ) ban hành Quyết định số 34/QĐ-UBND-BBT về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, xác định 200m² được bồi thường theo đất ở, phần diện tích còn lại được bồi thường theo đơn giá đất nông nghiệp trồng cây hằng năm. Ngày 10/9/2020, UBND Quận 9 tiếp tục ban hành Quyết định số 442/QĐ-UBND về bổ sung giá trị bồi thường, hỗ trợ đối với diện tích 315,7m² thuộc phần đất liên quan đến chính sách hỗ trợ bổ sung của dự án.

Không đồng ý với việc xác định loại đất và thực hiện chính sách bồi thường, tái định cư, bà H. khởi kiện yêu cầu hủy các quyết định hành chính liên quan, đồng thời đề nghị được bồi thường diện tích đất nông nghiệp theo đơn giá đất trồng cây lâu năm, bố trí thêm đất tái định cư và giải quyết các khoản tiền chênh lệch, chậm chi trả.

Ngày 07/12/2022, TAND TP Hồ Chí Minh ban hành Bản án hành chính sơ thẩm số 2100/2022/HC-ST, chấp nhận một phần yêu cầu khởi kiện của bà H., hủy một phần các quyết định hành chính bị kiện, đồng thời buộc cơ quan hành chính thực hiện lại một số nội dung về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Tuy nhiên, qua công tác kiểm sát bản án, VKSND TP Hồ Chí Minh đã phát hiện những vấn đề pháp lý cần được xem xét lại, đặc biệt liên quan đến căn cứ xác định loại đất, điều kiện bồi thường và chính sách tái định cư. Trên cơ sở đánh giá nội dung bản án và đối chiếu các quy định pháp luật có liên quan, ngày 21/12/2022, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh ban hành Quyết định kháng nghị phúc thẩm số 6812/QĐ-VKS-HC, đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm sửa bản án sơ thẩm.

Việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị phúc thẩm trong vụ án cho thấy tinh thần chủ động, trách nhiệm và sự sắc bén về nghiệp vụ của VKSND TP Hồ Chí Minh trong thực hiện chức năng kiểm sát việc giải quyết án hành chính. Không dừng lại ở việc kiểm sát trình tự, thủ tục tố tụng, đơn vị đã đi sâu xem xét tính có căn cứ của phán quyết, nhận diện những vấn đề trong việc áp dụng pháp luật và kịp thời sử dụng quyền năng pháp lý để yêu cầu khắc phục.

Đặc biệt, những vấn đề pháp lý được đặt ra từ kháng nghị đã tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá qua các giai đoạn giải quyết vụ án và có ý nghĩa đối với kết quả xét xử phúc thẩm lại sau này. Điều đó cho thấy giá trị của công tác kháng nghị không chỉ nằm ở việc phát hiện vi phạm tại một thời điểm, mà còn ở chất lượng nghiên cứu, tính có căn cứ của nhận định và khả năng bảo vệ quan điểm pháp lý qua thực tiễn xét xử.

 Kiểm sát viên VKSND TP Hồ Chí Minh, đơn vị phát hiện vi phạm, ban hành kháng nghị phúc thẩm có căn cứ trong vụ án.

Trong quá trình giải quyết vụ án theo thủ tục phúc thẩm lần đầu, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Viện Công tố và Kiểm sát xét xử phúc thẩm tại TP Hồ Chí Minh, gọi tắt là Viện Phúc thẩm 3) đã nghiên cứu hồ sơ, đánh giá các tài liệu, chứng cứ và đối chiếu các quy định pháp luật để xác định quan điểm giải quyết vụ án.

Trên cơ sở đó, công chức được phân công nghiên cứu đã đề xuất chấp nhận một phần kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng VKSND TP Hồ Chí Minh, chấp nhận kháng cáo của người bị kiện, không chấp nhận kháng cáo của người khởi kiện và sửa bản án sơ thẩm theo hướng bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện.

Quan điểm này được xây dựng trên cơ sở phân tích những vấn đề pháp lý cốt lõi của vụ án, trong đó có căn cứ xác định loại đất được bồi thường, điều kiện chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chính sách bố trí tái định cư và việc áp dụng pháp luật tại thời điểm ban hành các quyết định hành chính.

Tuy nhiên, tại Bản án hành chính phúc thẩm số 815/2023/HC-PT ngày 14/9/2023, TAND cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh đã không chấp nhận kháng nghị của Viện trưởng VKSND TP Hồ Chí Minh; đồng thời chấp nhận một phần kháng cáo của người khởi kiện và sửa một phần bản án sơ thẩm.

Mặc dù kết quả xét xử phúc thẩm lần đầu chưa phù hợp với quan điểm mà cơ quan Kiểm sát đề xuất, nhưng điều đáng ghi nhận là các vấn đề pháp lý được xác định trong kháng nghị của VKSND TP Hồ Chí Minh đã được Viện kiểm sát cấp phúc thẩm nghiên cứu, phân tích và bảo vệ bằng những căn cứ cụ thể. Đây chính là tiền đề thể hiện tính nhất quán trong quan điểm giải quyết vụ án khi hồ sơ tiếp tục được đưa ra xét xử theo thủ tục phúc thẩm lần hai.

Diễn biến tiếp theo của vụ án xuất phát từ hoạt động xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm của TAND tối cao.

Ngày 23/3/2026, Chánh án TAND tối cao ban hành Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 23/2026/KN-HC đối với Bản án hành chính phúc thẩm số 815/2023/HC-PT ngày 14/9/2023.

Ngày 27/5/2026, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao ban hành Quyết định giám đốc thẩm số 23/2026/HC-GĐT, chấp nhận kháng nghị của Chánh án TAND tối cao, hủy bản án phúc thẩm nêu trên và giao hồ sơ cho Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TP Hồ Chí Minh xét xử phúc thẩm lại theo đúng quy định pháp luật.

Trong quyết định giám đốc thẩm, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao đã phân tích những vấn đề pháp lý quan trọng liên quan đến việc xác định loại đất, điều kiện lập vườn, chính sách bồi thường, tái định cư và việc áp dụng pháp luật đối với các quyết định hành chính được ban hành ở những thời điểm khác nhau.

Đối với diện tích 1.299m² đất nông nghiệp, mặc dù người sử dụng đất có đơn xin lập vườn và được chính quyền địa phương xác nhận, nhưng chưa có quyết định phê duyệt của cơ quan có thẩm quyền. Mặt khác, tại thời điểm xin lập vườn, khu đất đã nằm trong quy hoạch liên quan đến Dự án Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh. Do đó, việc xác định diện tích đất này đủ điều kiện được bồi thường theo loại đất trồng cây lâu năm là không có căn cứ.

Về chính sách tái định cư, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao cũng xem xét các điều kiện áp dụng đối với trường hợp được bố trí thêm nền tái định cư, qua đó xác định việc Tòa án cấp sơ thẩm chấp nhận yêu cầu bố trí thêm đất tái định cư cho người khởi kiện là không phù hợp với quy định pháp luật. Đồng thời, việc áp dụng pháp luật về đất đai phải gắn với thời điểm ban hành từng quyết định hành chính bị kiện, bảo đảm việc đánh giá tính hợp pháp của quyết định hành chính trên cơ sở đúng quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ tranh chấp.

Những nhận định của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao đã làm rõ các vấn đề pháp lý cốt lõi của vụ án, tạo cơ sở để Tòa án cấp phúc thẩm xem xét, giải quyết lại vụ án theo đúng quy định pháp luật.

Sau khi bản án phúc thẩm bị hủy và hồ sơ được chuyển đến Tòa phúc thẩm TAND tối cao tại TP Hồ Chí Minh để xét xử lại, Viện Phúc thẩm 3 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ kiểm sát việc giải quyết vụ án theo thẩm quyền.

 Đồng chí Vũ Ánh Tuyết, Kiểm tra viên cao cấp Viện Phúc thẩm 3, nghiên cứu, đề xuất quan điểm giải quyết vụ án tại lần xét xử phúc thẩm lại.

Điểm nổi bật ở giai đoạn này là Viện Phúc thẩm 3 tiếp tục giữ vững và bảo vệ quan điểm pháp lý đã được xác định từ lần xét xử phúc thẩm trước, đồng thời thống nhất với định hướng giải quyết những vấn đề có căn cứ trong kháng nghị phúc thẩm của VKSND TP Hồ Chí Minh.

Qua nghiên cứu lại toàn bộ hồ sơ, đối chiếu các tài liệu, chứng cứ với nội dung quyết định giám đốc thẩm, công chức được phân công tại Viện Phúc thẩm 3 tiếp tục đề xuất hướng giải quyết thống nhất với quan điểm đã được xác định ở lần xét xử phúc thẩm đầu tiên. Theo đó, việc bồi thường đối với diện tích đất nông nghiệp theo loại đất trồng cây hằng năm là có căn cứ; yêu cầu bố trí thêm nền tái định cư không đáp ứng điều kiện theo chính sách áp dụng; các nội dung liên quan đến tiền chậm trả và nghĩa vụ của cơ quan hành chính phải được xem xét trên cơ sở pháp luật có hiệu lực tại thời điểm tương ứng.

Trên cơ sở đó, Viện Phúc thẩm 3 tiếp tục xác định kháng cáo của người bị kiện và kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng VKSND TP Hồ Chí Minh có căn cứ để xem xét chấp nhận; đồng thời đề nghị không chấp nhận kháng cáo của người khởi kiện, sửa bản án sơ thẩm theo hướng bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện.

Điều đáng ghi nhận là qua hai lần xét xử phúc thẩm, dù có sự thay đổi về tổ chức bộ máy, người được phân công nghiên cứu và thời điểm giải quyết vụ án, quan điểm pháp lý của cơ quan Kiểm sát vẫn được duy trì nhất quán. Những vấn đề đã được nhận diện từ kháng nghị của VKSND TP Hồ Chí Minh tiếp tục được Viện Phúc thẩm 3 nghiên cứu, đánh giá và bảo vệ trên nền tảng chứng cứ, quy định pháp luật và các nhận định có liên quan của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao.

Sự nhất quán này không chỉ cho thấy trách nhiệm trong việc bảo vệ kháng nghị của Viện kiểm sát cấp dưới, mà còn thể hiện bản lĩnh nghề nghiệp của đội ngũ công chức, Kiểm sát viên trong việc bảo vệ quan điểm giải quyết vụ án có căn cứ. Một quan điểm pháp lý đã được xác định đúng phải tiếp tục được nghiên cứu, kiểm chứng và bảo vệ bằng lập luận vững chắc, ngay cả khi chưa được Hội đồng xét xử chấp nhận ở lần xét xử trước.

Tại phiên tòa phúc thẩm ngày 30/9/2026, đại diện Viện Phúc thẩm 3 tham gia phiên tòa đã phát biểu quan điểm, đề nghị Hội đồng xét xử không chấp nhận kháng cáo của người khởi kiện, chấp nhận kháng cáo của người bị kiện và kháng nghị của Viện trưởng VKSND TP Hồ Chí Minh; sửa bản án sơ thẩm theo hướng bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện.

Trên cơ sở xem xét hồ sơ vụ án, kết quả tranh tụng tại phiên tòa và quy định pháp luật có liên quan, Hội đồng xét xử phúc thẩm xác định việc bồi thường theo loại đất nông nghiệp trồng cây hằng năm là phù hợp với giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và điều kiện pháp luật tại thời điểm có liên quan. Đồng thời, Hội đồng xét xử nhận định yêu cầu được bố trí thêm nền tái định cư, bồi thường bổ sung theo loại đất ở và các yêu cầu liên quan khác của người khởi kiện không có căn cứ để chấp nhận.

Tại Bản án hành chính phúc thẩm số 1096/2026/HC-PT ngày 30/9/2026, Hội đồng xét xử đã quyết định chấp nhận kháng cáo của người bị kiện, chấp nhận một phần kháng nghị của Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh, không chấp nhận kháng cáo của người khởi kiện; sửa Bản án hành chính sơ thẩm số 2100/2022/HC-ST ngày 07/12/2022 theo hướng bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện.

Phán quyết này không chỉ ghi nhận tính có căn cứ của một phần kháng nghị phúc thẩm do VKSND Thành phố Hồ Chí Minh ban hành, mà còn phù hợp với hướng giải quyết vụ án đã được cơ quan Kiểm sát cấp phúc thẩm kiên trì nghiên cứu, đề xuất và bảo vệ qua cả hai lần xét xử.

Nhìn lại toàn bộ quá trình giải quyết vụ án, dấu ấn của ngành Kiểm sát được thể hiện ở hai phương diện có mối quan hệ chặt chẽ.

Trước hết, đó là vai trò của VKSND TP Hồ Chí Minh trong việc phát hiện vi phạm và chủ động thực hiện quyền kháng nghị phúc thẩm. Việc ban hành kháng nghị kịp thời, đặt ra những vấn đề pháp lý có căn cứ đã thể hiện chất lượng công tác kiểm sát bản án, tinh thần trách nhiệm và sự chủ động trong sử dụng quyền năng pháp lý nhằm khắc phục những thiếu sót, vi phạm trong hoạt động xét xử.

Cùng với đó là vai trò của Viện Phúc thẩm 3 trong việc nghiên cứu, kế thừa và bảo vệ quan điểm kháng nghị của Viện kiểm sát cấp dưới. Qua hai lần xét xử phúc thẩm, đơn vị đã duy trì sự thống nhất trong nhận định, đánh giá chứng cứ và đề xuất hướng giải quyết vụ án. Dù kháng nghị không được chấp nhận ở lần xét xử đầu tiên, quan điểm pháp lý có căn cứ vẫn tiếp tục được bảo vệ khi vụ án được xét xử phúc thẩm lại.

Có thể nói, nếu việc phát hiện vi phạm và ban hành kháng nghị của VKSND TP Hồ Chí Minh là điểm khởi đầu quan trọng, thì quá trình kiên định bảo vệ kháng nghị của Viện Phúc thẩm 3 chính là sự tiếp nối trách nhiệm, góp phần làm rõ và khẳng định những căn cứ pháp lý đã được đặt ra từ giai đoạn sơ thẩm.

Đây cũng là minh chứng cho ý nghĩa của sự gắn kết về nghiệp vụ giữa Viện kiểm sát cấp sơ thẩm và cơ quan Kiểm sát thực hiện nhiệm vụ tại cấp phúc thẩm. Chất lượng của một kháng nghị không chỉ được thể hiện qua nội dung văn bản, mà còn qua khả năng được nghiên cứu, bảo vệ bằng chứng cứ và lập luận pháp lý trong quá trình xét xử.

Từ một quyết định kháng nghị phúc thẩm được ban hành vào cuối năm 2022 đến phán quyết phúc thẩm lại vào tháng 9/2026 là hành trình gần bốn năm, trải qua nhiều giai đoạn tố tụng với những phán quyết khác nhau. Song điều xuyên suốt là tinh thần trách nhiệm, sự chủ động phát hiện vi phạm và tính nhất quán trong bảo vệ quan điểm pháp lý của ngành Kiểm sát.

Một kháng nghị, hai lần phúc thẩm không chỉ ghi nhận kết quả chấp nhận một phần kháng nghị, mà còn cho thấy giá trị của một kháng nghị có căn cứ được phát hiện, ban hành kịp thời và kiên trì bảo vệ đến cùng bằng những lập luận pháp lý thuyết phục.

Từ sự sắc bén, chủ động của VKSND TP Hồ Chí Minh trong công tác kháng nghị đến bản lĩnh, trách nhiệm của Viện Phúc thẩm 3 trong bảo vệ quan điểm qua hai lần xét xử, vụ án đã để lại dấu ấn về chất lượng thực hiện chức năng kiểm sát xét xử, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp.