Một số gợi mở đối với Việt Nam từ việc Nhật Bản dùng AI chống tin tặc
Trước làn sóng tấn công mạng, Nhật Bản phân bổ khoảng 10 tỷ yen cho các biện pháp khẩn cấp, thúc đẩy ứng dụng AI, cảnh báo sớm và phối hợp công – tư. Kinh nghiệm này gợi mở cho Việt Nam những giải pháp thực hiện Nghị quyết 57, từ bảo vệ hạ tầng số đến nâng cao năng lực ứng cứu và tự chủ công nghệ.

Người dân Thủ đô hưởng lợi từ việc ứng dụng công nghệ trong giải quyết thủ tục hành chính công Ảnh: TTXVN phát
Nhật Bản tăng tốc phòng thủ trước nguy cơ mới
Làn sóng tấn công mạng gia tăng đang thúc đẩy Nhật Bản chuyển từ khắc phục hậu quả sang phòng thủ chủ động, lấy ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cảnh báo sớm và phối hợp công - tư làm trọng tâm. Những biện pháp được công bố đầu tháng 11/2026 cho thấy nước này đang coi tốc độ phát hiện và ứng phó là yếu tố quyết định khả năng bảo vệ hạ tầng số.
Mức độ nghiêm trọng của nguy cơ được phản ánh qua khảo sát do Nikkei Research thực hiện cho Reuters từ ngày 27/10 đến 6/11/2026. Theo kết quả công bố ngày 12/11, khoảng một phần ba trong số 214 doanh nghiệp tham gia với điều kiện giữ kín danh tính cho biết hệ thống của họ hoặc của nhà cung cấp dịch vụ đã bị tấn công mạng trong năm 2026. Trong đó, khoảng 10% doanh nghiệp cho biết các cuộc tấn công đã gây gián đoạn hoạt động, còn 22% ghi nhận hoặc nghi ngờ bị tấn công nhưng không chịu thiệt hại. Kết quả cho thấy rủi ro an ninh mạng không chỉ xuất phát từ hệ thống nội bộ mà còn có thể lan truyền qua các nhà cung cấp dịch vụ.
Sức ép càng lớn khi lỗ hổng phần mềm có thể bị khai thác trên quy mô rộng ngay sau khi được công bố. Theo Reuters, trong tháng 10/2026, các lỗ hổng nghiêm trọng liên quan đến PHP, công nghệ được sử dụng phổ biến trên Internet, đã khiến nhiều trang web chính phủ và doanh nghiệp tại một số quốc gia gián đoạn. Hàng triệu nỗ lực khai thác xuất hiện, buộc các đơn vị vận hành phải khẩn trương tăng cường bảo vệ hoặc tạm ngừng hệ thống. Diễn biến này cho thấy thời gian từ khi công bố lỗ hổng đến khi hoàn tất khắc phục đang trở thành yếu tố then chốt trong phòng thủ mạng.
Trước thực tế đó, Nhật Bản tìm cách sử dụng chính AI để đối phó với những cuộc tấn công ngày càng tinh vi. Hãng tin Reuters ngày 5/11 dẫn thông tin do báo Nikkei đăng tải cho biết Tokyo dự kiến tiếp cận sớm thông tin về các lỗ hổng nghiêm trọng chưa được công bố từ những nhà phát triển AI Mỹ và doanh nghiệp công nghệ nước ngoài. Nhật Bản cũng tìm cách mở rộng quyền tiếp cận các mô hình AI tiên tiến, trong đó có sản phẩm của Anthropic và OpenAI, nhằm nâng cao năng lực phát hiện và ứng phó với tấn công mạng.
Ngày 6/11, Thủ tướng Sanae Takaichi chủ trì Hội nghị cấp Bộ trưởng về An ninh mạng và thông báo phân bổ khoảng 10 tỷ yen từ nguồn dự phòng ngân sách cho các biện pháp cần triển khai ngay lập tức. Gói biện pháp gồm bốn trụ cột: triển khai triệt để các biện pháp cơ bản, bao gồm thông qua ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI); tăng cường năng lực thu thập, tổng hợp thông tin cũng như năng lực điều tra và phân tích; triển khai các biện pháp ứng phó với tấn công mạng một cách có chiến lược; tăng cường hỗ trợ nạn nhân và thực hiện các biện pháp ngăn chặn thiệt hại tiếp diễn.
Điểm nổi bật là Nhật Bản đặt tốc độ chia sẻ thông tin vào trung tâm chiến lược phòng thủ. Thủ tướng Takaichi yêu cầu nghiên cứu rút ngắn thời gian chuyển thông tin về các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng trọng yếu tới Văn phòng An ninh mạng Quốc gia, hướng tới mục tiêu trong vài giờ và chậm nhất trong cùng ngày. Chính phủ cũng xem xét xây dựng một cơ chế cho phép Văn phòng An ninh mạng Quốc gia xác định và phân tích các hoạt động liên lạc đáng ngờ hướng tới các doanh nghiệp tư nhân, bên cạnh các cơ quan chính phủ và những tổ chức khác hiện thuộc phạm vi giám sát, trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia lớn khác.
Ở cấp doanh nghiệp, khảo sát Reuters ngày 12/11 cho thấy 62% đơn vị tham gia dự kiến tăng chi tiêu an ninh mạng. Trong đó, 63% tăng cường đào tạo nhân viên và phòng chống lừa đảo trực tuyến; 32% chú trọng chống mã độc tống tiền và sao lưu dữ liệu; 22% siết chặt quản lý thông tin.
Những động thái trên cho thấy Nhật Bản đang xây dựng mô hình phòng thủ kết hợp AI, cảnh báo sớm, chia sẻ thông tin và nâng cao khả năng chống chịu. Hiệu quả an ninh mạng vì thế không chỉ được đo bằng khả năng ngăn chặn tấn công mà còn bằng tốc độ ứng phó và mức độ hạn chế thiệt hại.

Một số gợi mở với việc thực hiện Nghị quyết 57 tại Việt Nam
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin là yêu cầu xuyên suốt quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Từ kinh nghiệm Nhật Bản, Việt Nam có thể cụ thể hóa định hướng này thành những nhiệm vụ có đầu mối, sản phẩm và chỉ số đánh giá rõ ràng.
Trước hết, cần thí điểm ứng dụng AI để kiểm kê tài sản số, phát hiện cấu hình yếu và ưu tiên xử lý lỗ hổng trên các hệ thống quan trọng. Phạm vi nên bắt đầu từ cổng dịch vụ công, cơ sở dữ liệu dùng chung, thanh toán, y tế và một số hệ thống điện, nước. Mỗi đơn vị vận hành phải biết phần mềm nào đang sử dụng, phiên bản nào có nguy cơ và ai chịu trách nhiệm khắc phục.
Thứ hai, cần thiết lập quy trình cảnh báo khẩn cấp liên thông giữa cơ quan chuyên trách, bộ ngành, địa phương và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số. Khi xuất hiện lỗ hổng nghiêm trọng đang bị khai thác, thông báo kỹ thuật nên nêu rõ sản phẩm bị ảnh hưởng, dấu hiệu nhận biết, biện pháp giảm thiểu và kênh hỗ trợ. Có thể nghiên cứu mục tiêu chuyển cảnh báo đã xác minh tới đơn vị liên quan trong vài giờ, phù hợp năng lực và quy định bảo mật.
Thứ ba, cần phát triển mạng lưới chuyên gia ứng cứu công-tư, hỗ trợ đặc biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn thiếu nhân lực bảo mật. Mạng lưới có thể cung cấp cảnh báo dùng chung, hướng dẫn sao lưu, kiểm tra cấu hình và hỗ trợ khoanh vùng sự cố. Các cuộc diễn tập nên bổ sung tình huống AI hỗ trợ rà quét lỗ hổng, lừa đảo và tấn công chuỗi cung ứng.
Thứ tư, cần đặt hàng nghiên cứu sản phẩm AI an ninh mạng trong nước, từ phân tích nhật ký, phân loại cảnh báo đến phát hiện hành vi bất thường. Sản phẩm phải được thử nghiệm độc lập về độ chính xác, bảo vệ dữ liệu và khả năng tích hợp.
Cuối cùng, kinh phí an ninh mạng cần gắn với kết quả đo lường được và trách nhiệm người đứng đầu. Bên cạnh đầu tư thiết bị, phải dành nguồn lực cho đào tạo, kiểm thử, giám sát liên tục và phục hồi sau sự cố. Cơ chế đánh giá nên coi trọng thời gian ứng cứu, mức độ giảm thiệt hại và khả năng duy trì dịch vụ thiết yếu.
Bài học từ Nhật Bản không phải sao chép một gói ngân sách hay mô hình giám sát. Điều Việt Nam cần vận dụng trong thực hiện Nghị quyết 57 là kết hợp AI với cảnh báo sớm, chia sẻ thông tin, nhân lực ứng cứu và quản trị rủi ro. Khi các cuộc tấn công ngày càng nhanh, khả năng phối hợp và hành động kịp thời sẽ quyết định sức chống chịu của hạ tầng số quốc gia.


