Một thế kỷ Attenborough - tiếng nói thì thầm lay chuyển thế giới

Ông Attenborough quay phim cho loạt phim năm 1995 Đời sống riêng tư của thực vật tại đảo Ellesmere, Canada. Ảnh: Neil Nightingale/NPL

Có một giọng nói mà nhiều khán giả nhận ra ngay cả khi họ đang nửa tỉnh nửa mê trước màn hình tivi lúc nửa đêm, một giọng trầm, khẽ khàng, đầy kính cẩn, như thể người nói đang sợ làm kinh động thứ gì đó thiêng liêng đang hiện ra trước mắt. Đó là giọng của nhà làm phim tài liệu kỳ cựu David Attenborough.

Trong hơn 70 năm, giọng nói ấy đã đưa loài khỉ đột núi Rwanda, những con cá voi xanh giữa đại dương và những con ếch độc nhỏ xíu ở Amazon vào phòng khách hàng triệu gia đình, kể cả những gia đình chưa bao giờ rời khỏi thị trấn của mình. Hôm nay, người đàn ông ấy tròn 100 tuổi. Và thế giới như đang dừng lại để lắng nghe ông lần nữa.

Động vật mới là ngôi sao

Năm 1952, một thanh niên 26 tuổi tên David Attenborough bước vào BBC với công việc hậu trường bình thường, làm “mọi thứ từ ballet đến truyện ngắn”, theo như lời ông kể lại với AP. Không ai có thể biết sau này, chính người đàn ông ấy sẽ định hình lại cách cả nhân loại nhìn về thế giới tự nhiên.

Bước ngoặt đến vào năm 1954 khi ông thuyết phục được đài BBC cho mình đi theo một đoàn của Vườn thú London đến Tây Phi ghi hình thực địa. Đó là khởi đầu của Zoo Quest - loạt phim đầu tiên đưa ông ra ngoài thực địa, đặt nền móng cho toàn bộ sự nghiệp về sau.

Năm 1965, ông được bổ nhiệm làm Giám đốc kênh BBC2 - vị trí mà ông dùng để thúc đẩy truyền hình màu tại Anh. Theo báo Financial Times (FT), chính ông là người đưa snooker lên truyền hình vì những quả bóng đầy màu sắc - và vận động đổi màu bóng tennis thành vàng để dễ nhìn hơn trên màn ảnh.

Đỉnh cao thực sự đến vào năm 1979 khi Life on Earth ra đời. Theo tạp chí Nature, bộ phim 13 tập này được sản xuất trong 3 năm, đoàn làm phim vượt qua 2,1 triệu km, đến 100 địa điểm tại 49 quốc gia, ghi hình 650 loài sinh vật với ngân sách 1 triệu bảng Anh - tương đương khoảng 2 triệu USD thời điểm đó.

Kết quả là khoảng 500 triệu khán giả toàn cầu - chiếm hơn 1/10 dân số thế giới lúc bấy giờ - lần đầu tiên thực sự nhìn thấy hành tinh mình đang sống.

Một trong những khoảnh khắc làm nên huyền thoại của bộ phim là cảnh ông ngồi giữa một gia đình khỉ đột núi ở Rwanda năm 1978. Một con khỉ đột non nằm lên người ông, những con nhỏ khác xúm vào tháo giày ông. Sau này ông kể lại với BBC: “Tôi thực sự không biết thời gian đã trôi qua bao lâu nữa. Tôi nghĩ khoảng 10 phút, hay thậm chí một phần tư tiếng. Tôi hoàn toàn bị cuốn đi”. Cảnh quay đó được bình chọn là một trong những khoảnh khắc truyền hình hay nhất trong lịch sử nước Anh.

Triết lý xuyên suốt hành trình ấy chưa bao giờ thay đổi. Nhà sản xuất Alastair Fothergill - Giám đốc hãng phim Silverback Films, người cộng tác với Attenborough suốt 30 năm - nhớ lại trong chia sẻ với AP: “Ông ấy luôn nhắc nhở tất cả chúng tôi: “Nhớ nhé, động vật mới là ngôi sao, không phải tôi”.

Từ người quan sát đến lương tâm hành tinh

Trong nhiều thập kỷ, ông Attenborough tự coi mình là nhân chứng trung lập - người đưa thiên nhiên đến với khán giả, không phải người phán xét thế giới. Rồi đến một lúc, ông nhận ra rằng chỉ quan sát thôi là chưa đủ.

Giáo sư Ben Garrod, nhà sinh vật học tiến hóa tại Đại học East Anglia, người từng làm việc cùng ông Attenborough, lý giải sự chuyển hóa đó với AP: “Ông ấy đang cho bạn thấy sự hùng vĩ, sự dữ dội, sự mong manh của thế giới tự nhiên. Lẽ ra ông không bao giờ phải chuyển sang làm chính sách và vận động”. Nhưng khi các chính trị gia và lãnh đạo doanh nghiệp không hành động, ông Attenborough đã buộc phải lên tiếng.

Tại hội nghị COP26 ở Glasgow năm 2021, ông nói với các nhà lãnh đạo thế giới: “Trong cuộc đời tôi, tôi đã chứng kiến sự suy giảm khủng khiếp. Trong cuộc đời các bạn, các bạn có thể và nên chứng kiến một sự phục hồi tuyệt vời”, tạp chí Nature trích dẫn. Bốn năm sau, bộ phim Ocean (2025) cho thấy ông không còn dừng lại ở lời kêu gọi - những thước phim về thảm cảnh đáy biển bị lưới giã cào càn quét chạm thẳng vào lương tâm người xem.

Sức ảnh hưởng của ông không dừng lại ở màn ảnh. Theo FT, từ tháng 1/2023 đến tháng 12/2025, các tác phẩm của Attenborough trên Netflix đạt gần 320 triệu giờ xem; riêng Our Planet - bộ phim thực hiện cho Netflix năm 2019 - vẫn thu hút 30 triệu lượt xem trong năm 2025, sáu năm sau khi ra mắt. Ông Adam Del Deo, Phó chủ tịch phụ trách phim tài liệu gốc của Netflix, nhận xét với FT rằng toàn bộ sự nghiệp của Attenborough đã trở thành “lời chứng nhân cá nhân về những thay đổi triệt để mà ông chứng kiến trên hành tinh, và lời kêu gọi hành động gửi đến con người trên toàn thế giới”.

Bí mật của một giọng nói trăm tuổi

Suốt sự nghiệp, ông Attenborough gần như không bao giờ nhìn thẳng vào camera. Ánh mắt ông luôn hướng về sinh vật, về thiên nhiên đang diễn ra trước mắt. Đây là lựa chọn có chủ đích, tạo ra một hiệu ứng tâm lý tinh tế: người xem không cảm thấy đang được dạy, mà cảm thấy đang được rủ rê cùng khám phá.

Giáo sư Jean-Baptiste Gouyon, chuyên gia truyền thông khoa học tại University College London, lý giải rằng Attenborough đã tạo ra “một nhân vật, một bộ mặt đại diện - hiện thân cho diễn ngôn truyền hình về thiên nhiên”. Đó là lý do một đứa trẻ 5 tuổi và một giáo sư sinh học có thể ngồi xem cùng một tập phim mà cả hai đều không chán. Ở tuổi 100, ông vẫn đang làm phim - loạt phim mới nhất về bí mật của những khu vườn nước Anh đang phát trên BBC, theo New Yorker. Có lẽ bí mật thực sự không nằm ở giọng nói hay hình ảnh kỳ diệu, mà ở chỗ, ông chưa bao giờ ngừng tò mò về thế giới tự nhiên.