Một tiếng quê thôi – cuộc trở về bằng giai điệu của Lê Trọng Hà

Bởi vậy, quê hương trong album không hiện ra như một bức tranh phong cảnh tĩnh. Nó luôn ở trong trạng thái vận động của ký ức. Khi là tiếng ru từ tuổi thơ vọng lại, khi là dòng sông chảy qua đời người, khi là lối cũ, một sắc hoa, một vòng xe của tuổi trẻ. Tất cả những hình ảnh ấy đều hướng về một trung tâm: sự trở về.

Có thể xem đó là hình tượng âm nhạc chủ đạo của toàn album.

Điều đáng chú ý là hình tượng ấy trước hết được tạo nên bằng giai điệu. Lê Trọng Hà có một cách viết khá nhất quán: đường nét giai điệu phần nhiều mềm, liền mạch, ít góc cạnh; thường bắt đầu trong trạng thái tâm tình, gần với lời kể, rồi từng bước mở rộng âm vực và nâng cường độ cảm xúc. Nhiều bài vì thế có một quá trình vận động từ “nhớ” đến “gọi”, từ độc thoại với chính mình đến sự bộc lộ rộng hơn.

Đó chính là một dạng kịch tính nội tại của giai điệu.

Ở lớp sâu hơn, trong album thường xuyên xuất hiện hai kiểu vận động giai điệu có ý nghĩa tạo hình.

Một là những đường nét đung đưa, mềm và có tính hồi quy, rõ nhất trong âm hưởng lời ru. Giai điệu dường như đi xa rồi lại trở về điểm tựa ban đầu. Kiểu vận động ấy rất phù hợp với bản chất của ký ức: con người có thể đi rất xa trong cuộc đời nhưng tâm thức vẫn nhiều lần quay lại nơi xuất phát.

Hai là những câu nhạc kéo dài, uốn theo một đường cong rộng hơn, đặc biệt rõ trong nhóm ca khúc gắn với hình tượng dòng sông. Dòng sông ở đây không chỉ xuất hiện trong ca từ. Nó đã phần nào chuyển hóa thành hình thái của giai điệu: chảy, lan, dâng lên rồi lắng xuống. Có bài là dòng sông được nhìn từ khoảng cách của hoài niệm; có bài, chuyển động giai điệu mạnh hơn, khiến dòng sông như mang một lực hút, một tiếng gọi kéo con người trở về.

Như vậy, giữa hình tượng văn học và hình tượng âm nhạc đã có sự tương ứng. Đây là điểm đáng kể trong sáng tác của Lê Trọng Hà.

Trong “À ơi tuổi thơ tôi”, chất liệu lời ru tạo nên tầng sâu nhất của ký ức. Tác giả không bê nguyên một làn điệu dân gian vào ca khúc mà tiếp nhận tinh thần của lời ru qua sự mềm mại, nhịp đưa và cách ngân của câu nhạc. Vì thế, “à ơi” không chỉ là một tiếng gọi tuổi thơ mà gần như trở thành một nguyên mẫu âm nhạc của album: tiếng gọi từ nơi sâu nhất của đời người.

Từ tiếng ru ấy, hình tượng âm nhạc tiếp tục biến đổi. Dòng sông mở ra một không gian rộng hơn; lối cũ, hoa mua và những vòng xe đưa ký ức sang miền tuổi trẻ và tình yêu. Nhưng dù sắc thái từng bài khác nhau, có một hướng vận động chung vẫn được giữ lại: giai điệu luôn có xu hướng ngoái về một điều đã xa.

Ngay cả khi câu nhạc đi lên cao trào, cảm giác chủ đạo không phải là chinh phục hay hướng tới phía trước, mà là sự dâng đầy của hồi ức.

Đó có lẽ là nét riêng đáng chú ý nhất của album.

Lê Trọng Hà cũng có khả năng xử lý khá tự nhiên mối quan hệ giữa tiếng Việt và giai điệu. Câu nhạc phần lớn thuận lời, những chữ mang trọng lượng tình cảm thường được đặt vào vị trí có khả năng ngân hoặc nhấn. Giai điệu không áp đặt lên câu chữ mà thường được hình thành từ chính nhịp điệu và ngữ nghĩa của lời ca.

Điều này đặc biệt quan trọng với một album thiên về tự sự. Nếu giai điệu quá phô diễn, câu chuyện sẽ bị đẩy lùi. Nếu chỉ chạy theo lời, âm nhạc lại dễ trở thành sự đọc có cao độ. Lê Trọng Hà nhìn chung giữ được khoảng giữa hai phía ấy: lời vẫn rõ, nhưng câu hát có đời sống giai điệu riêng.

Tất nhiên, sự nhất quán về phong cách cũng tạo ra một giới hạn. Một số ca khúc có họ hàng khá gần nhau về cách khởi đầu nhẹ, phát triển dần rồi mở rộng ở cao trào. Ngôn ngữ giai điệu chủ yếu vẫn nằm trong vùng trữ tình quen thuộc, chưa có nhiều tương phản mạnh về tiết tấu và cấu trúc giữa các bài.

Nhưng nhìn từ toàn bộ album, chính sự gần gũi ấy cũng tạo nên một “giọng kể” thống nhất. Điều cần thiết trong những sáng tác tiếp theo có lẽ không phải thay đổi sở trường này, mà từ nền tảng ấy tạo ra những mô-típ có cá tính riêng mạnh hơn cho từng tác phẩm.

Trong toàn bộ album, “Một tiếng quê thôi” có ý nghĩa như sự kết tinh của hình tượng âm nhạc chung.

Cái hay của tên gọi nằm ở một nghịch lý: chỉ “một tiếng” và lại là “thôi”, nhưng khi tiếng ấy được cất lên, cả một thế giới lập tức mở ra. Tương ứng với ý niệm đó, giai điệu bài hát cũng đi từ nhỏ đến lớn, từ riêng đến chung.

Phần đầu mang tính tự sự, tiết chế, gần với lời tâm tình của một người đang tự lần về quá khứ. Câu nhạc không vội đẩy cảm xúc lên cao. Nhưng càng về sau, không gian giai điệu càng được mở rộng; những câu hát có độ ngân lớn hơn, sức biểu cảm cũng tăng dần. Đến lúc ấy, “quê” không còn chỉ là một địa danh được nhớ tới mà đã trở thành một tiếng gọi.

Chính sự chuyển hóa đó tạo nên giá trị của ca khúc.

Nếu đặt trong tổng thể album, “Một tiếng quê thôi” có thể xem như nơi những hình tượng rải rác ở các bài khác cùng hội tụ. Tiếng ru, dòng sông, mái nhà, lối cũ, tình đầu, những vòng xe của tuổi trẻ – tất cả cuối cùng đều nằm trong một chữ “quê”.

Vì thế, đây không chỉ là ca khúc được chọn để đặt tên cho album. Nó thực sự giữ vai trò như một hình tượng tổng hợp, một điểm quy tụ tư tưởng và cảm xúc của cả tác phẩm.

Các bản thu trong album được thực hiện với sự hỗ trợ của AI (Trí tuệ nhân tạo). Ở đây cần xác định đúng vị trí của công nghệ. Những ca khúc đã được tác giả sáng tạo hoàn chỉnh về giai điệu, cấu trúc và khúc thức. AI tham gia vào công đoạn hiện thực hóa tác phẩm bằng giọng hát, nhạc đệm và không gian âm thanh.

Có thể xem AI trong trường hợp này như một phương tiện trình diễn mới, giúp người sáng tác nghe được tác phẩm của mình trong hình thức âm thanh tương đối đầy đủ mà trước đây muốn có phải cần đến ca sĩ, nhạc công và phòng thu. Công nghệ đã giúp những giai điệu của Lê Trọng Hà có được một hình hài để đến với công chúng.

Dĩ nhiên, AI có những giới hạn trong cách xử lý sắc thái và dễ đưa các bản nhạc về một số khuôn mẫu biểu hiện quen thuộc. Bởi vậy, khi đánh giá album này, điều cần đi xuyên qua lớp phối khí và giọng hát để nhận ra vẫn là phần thuộc về tác giả: giai điệu và tư duy tổ chức tác phẩm.

Và chính ở tầng sâu ấy, “Một tiếng quê thôi” có giá trị riêng.

Đó là một album được tổ chức quanh một hình tượng âm nhạc khá rõ: con người trở về với cội nguồn qua những lớp ký ức. Giai điệu của Lê Trọng Hà không tìm đến sự phô diễn hay cách tân quyết liệt. Nó lấy sự mềm mại, tính tự sự và khả năng hồi quy làm phương thức biểu đạt chủ yếu.

Bởi thế, nghe hết album, người ta có cảm giác những giai điệu tuy đi qua nhiều cảnh đời khác nhau nhưng cuối cùng vẫn chảy về cùng một nơi.

Nơi ấy là quê.

Và “một tiếng quê thôi”, trong trường hợp này, không còn chỉ là tên của một bài hát. Nó là âm hưởng bao trùm cả album.