Một vùng di sản bên dòng Quây Sơn

Mỗi độ thu về, khi những cơn gió heo may bắt đầu len qua các thung lũng đá vôi, khi những cánh đồng lúa chuyển sang màu vàng óng và hương lúa chín theo gió lan xuống những bản làng, Đàm Thủy như khoác lên mình một tấm áo mới. Không rực rỡ, ồn ào, mùa thu nơi đây đẹp theo cách trầm lắng. Núi vẫn đứng đó, những vách đá vôi vẫn dựng lên giữa trời xanh, nhưng dường như mọi sắc màu đều trở nên dịu hơn, mọi thanh âm đều lắng xuống, để du khách có thể nghe rõ hơn tiếng của đất trời.

Ở giữa miền di sản ấy, dòng Quây Sơn hiền hòa chảy qua những dãy núi đá vôi, lúc ẩn mình dưới những vòm cây, lúc mở ra giữa những cánh đồng. Con sông như một dải lụa xanh mềm mại, uốn lượn quanh những thung lũng, ôm lấy làng mạc và ruộng đồng. Mùa thu, nước sông trong đến mức có thể nhìn thấy bóng núi in xuống đáy. Những bờ tre, những nếp nhà, những vạt lúa vàng và những đám mây trắng đều theo dòng nước trôi đi, chậm rãi như một bức tranh đang chuyển động.

Có lẽ đẹp nhất là những buổi sớm. Sương còn vương trên những triền núi, một vài mái nhà sàn thấp thoáng giữa thung lũng. Khói bếp từ những ngôi nhà ven sông bay lên, mỏng và nhẹ. Ngoài đồng, người nông dân bước giữa những thửa ruộng lúa đã trĩu hạt. Tiếng gọi nhau, tiếng gà gáy, tiếng nước Quây Sơn róc rách hòa vào nhau thành một bản nhạc bình dị của cuộc sống.

Nắng trải xuống những cánh đồng một màu vàng mật. Những dãy núi đá vôi phía xa chuyển từ xanh sang xám bạc, đường nét hiện lên vừa hùng vĩ vừa mềm mại. Có những ngôi làng nằm nép mình dưới chân núi, những ngôi nhà đá đã nhuốm màu thời gian, rêu phong trên mái, cỏ cây len qua những bức tường cũ. Đi giữa những làng bản ấy, người ta có cảm giác thời gian không trôi theo một đường thẳng. Quá khứ và hiện tại vẫn đang cùng tồn tại, hòa quyện trong một buổi chiều thu.

Mùa thu, những cánh rừng cây sau sau bắt đầu chuyển lá. Từ xa nhìn lại, những vạt rừng như những đốm lửa đỏ giữa đại ngàn. Màu đỏ ấy soi xuống mặt hồ Bản Viết, lúc rõ ràng, lúc nhòe đi trong sương, tạo thành một bức tranh thiên nhiên ảo diệu. Ngồi bên hồ vào một chiều lặng gió, nhìn rừng cây in bóng xuống mặt nước, người ta dễ quên mất mình đang ở giữa một vùng đất biên viễn. Chỉ còn lại cảm giác bình yên đến lạ.

Dòng sông Quây Sơn chảy qua xã Đàm Thủy.

Điều làm nên sức quyến rũ của miền đất này còn nằm trong lớp trầm tích văn hóa được lưu giữ qua bao thế hệ. Những dãy núi đá vôi, những hang động, thung lũng và dòng sông không chỉ tạo nên một địa hình kỳ vĩ mà còn kể những câu chuyện dài của con người từ thuở xa xưa. Những hang động như Ngườm Ngao, Ngườm Đăm và những bản làng cổ… khiến mỗi bước chân hôm nay như chạm vào một lớp thời gian đã rất xa.

Một đêm thu ở Đàm Thủy, bên ánh lửa nhà sàn, khi ngoài kia dòng Quây Sơn vẫn lặng lẽ trôi qua thung lũng, làn điệu hát Giàng (một hình thức diễn xướng Then của nam) cất lên ngân nga cùng tiếng đàn tính. Những âm thanh ấy không ồn ào mà cứ len sâu vào lòng người. Có lúc như lời kể của núi, có lúc như tiếng gọi của dòng sông, có lúc lại giống một lời tâm tình của người con gái với người mình thương.

Trong khoảnh khắc ấy, du khách không chỉ là người đứng ngoài ngắm nhìn một miền văn hóa. Họ được bước vào bên trong nó - ngồi cùng người dân, nghe một câu hát dân ca, nhấp một chén rượu men lá, và cảm nhận rằng văn hóa nơi đây không phải là thứ được trưng bày trong tủ kính. Văn hóa vẫn đang sống, đang ngân lên giữa đời thường.

Bên bếp lửa, những món ăn vùng cao mang theo cả câu chuyện của đất và người. Vịt cỏ quay mác mật thơm nức, khau nhục mềm béo trong những mâm cỗ truyền thống, những món cá sông Quây Sơn, thịt lợn bản, rau rừng, xôi nếp Ong, cốm hạt dẻ… Mỗi món ăn không chỉ để no mà còn là một cách người miền núi kể về quê hương mình.

Có những hương vị chỉ cần một lần nếm thử đã nhớ. Vị bùi của hạt dẻ, vị thơm đặc trưng của mác mật, vị dẻo thơm của nếp Ong vùng cao, vị đậm đà của những món ăn được nấu chậm bên bếp lửa. Trong cái se lạnh của buổi tối mùa thu, ngồi bên hiên một ngôi nhà sàn đá, thưởng thức món ăn bản địa và chén rượu nếp men lá ấm nồng, người ta mới hiểu vì sao ẩm thực cũng là một phần của ký ức.

Đàm Thủy - trong mùa thu - chính là một nốt trầm dịu dàng của dòng sông ấy, của núi đá, của những bản làng và của một miền di sản đang âm thầm kể câu chuyện nghìn năm bằng tiếng nước, tiếng hát và hơi ấm tình người.