Mưa ngày càng cực đoan, không ai có thể khẳng định 'Mường Than tiếp theo' sẽ ở đâu

Lũ kinh hoàng quét Mường Than, Lai Châu diễn ra thế nào?

“Chưa bao giờ tôi thấy nước từ trên núi đổ xuống nhanh như thế”.

“Cả đời sống ở đây, chưa ai nghĩ bản nằm giữa cánh đồng lại bị lũ quét”.

“Chỉ vài phút thôi, tất cả đã biến mất!”.

Những câu nói ngắt quãng của người dân xã Mường Than sau trận lũ quét sáng 17/7 không chỉ kể về một buổi sáng kinh hoàng. Đó còn là sự bàng hoàng trước một điều tưởng như không thể xảy ra. Vài chục năm nay, những người nông dân bám đồng ruộng nơi đây vẫn không thể nghĩ có một ngày, có một trận lũ kinh hoàng xảy ra với bản làng yên bình của mình.

Từ lâu, nhiều người vẫn nghĩ rằng lũ quét chủ yếu đe dọa những bản làng nằm ven suối, dưới chân taluy hay sát các sườn núi dốc. Trong khi đó, các khu dân cư giữa cánh đồng Mường Than, vùng lòng chảo rộng lớn được mệnh danh là một trong những cánh đồng lớn nhất Tây Bắc, được xem là ít chịu tác động trực tiếp của loại hình thiên tai này.

Thế nhưng, rạng sáng 17/7, khối nước khổng lồ cuốn theo bùn đất, đá tảng và cây rừng từ thượng nguồn bất ngờ đổ xuống, san phẳng nhiều khu dân cư chỉ trong vài chục phút, khiến nhiều người không kịp trở tay.

Vì sao một vùng lòng chảo tưởng như an toàn lại trở thành tâm điểm của trận lũ quét đặc biệt nghiêm trọng? Điều gì khiến dòng lũ vượt khỏi những quy luật mà người dân miền núi từng tin tưởng?

Hiểm họa từ thượng nguồn

Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia, nguyên nhân đầu tiên dẫn tới thảm họa ở Mường Than là tình trạng mưa kéo dài bất thường trên toàn khu vực Tây Bắc.

Số liệu quan trắc cho thấy từ đầu tháng 6 đến giữa tháng 7, khu vực Lai Châu, Điện Biên và Sơn La chỉ có 5 ngày không ghi nhận mưa, còn lại có tới 43 ngày xuất hiện mưa. Tại Lai Châu, từ 4/7 gần như ngày nào cũng có mưa rào và dông, lượng mưa phổ biến từ 20 đến 40 mm.

Những cơn mưa liên tiếp khiến đất đá trên các sườn núi ngấm no nước, mất dần khả năng liên kết. Tại trạm Phúc Than, lượng mưa tích lũy từ đầu tháng 7 đến hết ngày 17/7 đạt gần 800 mm, mức rất lớn đối với khu vực miền núi.

Đến đêm 16 và ngày 17/7, thêm 262,6 mm mưa tiếp tục trút xuống Mường Than. Theo ông Hưởng, đây là tác nhân cuối cùng làm mất ổn định các mái dốc, kích hoạt hàng loạt điểm sạt trượt trên lưu vực.

Một yếu tố khác cũng được chuyên gia nhấn mạnh là đặc điểm địa hình của Mường Than. Dù khu dân cư nằm giữa vùng lòng chảo, phía thượng nguồn lại là hệ thống sườn dốc, taluy tự nhiên và taluy nhân tạo xen kẽ nhiều khe suối nhỏ, trong khi nền đất đá bị phong hóa mạnh. Đây vốn là khu vực được cơ quan khí tượng nhiều lần cảnh báo ở mức nguy cơ rất cao đối với lũ quét và sạt lở đất khi xuất hiện mưa lớn kéo dài.

Tuy nhiên, lượng mưa lớn vẫn chưa đủ để lý giải vì sao sức tàn phá của trận lũ lại vượt xa nhiều trận lũ quét từng xảy ra trước đây.

Theo GS.TS Đỗ Minh Đức, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, lũ quét ở Mường Than là điển hình của hiện tượng đa thiên tai, khi mưa cực đoan, sạt lở đất và lũ quét xảy ra gần như cùng lúc.

Ông phân tích, khu vực này nằm ở rìa dãy Hoàng Liên Sơn, địa hình bị chia cắt mạnh, các con suối bắt nguồn từ độ cao khoảng 1.500-2.500 m rồi đổ xuống cánh đồng với độ dốc lớn. Suối Nậm Sáng tuy có lưu vực nhỏ nhưng độ dốc cao, một số đoạn mở rộng tự nhiên khiến đất đá và cây gỗ tích tụ sau các đợt sạt lở nhỏ trước đó.

Khi mưa cực lớn tiếp tục kéo dài, toàn bộ nước, bùn, đất đá và cây gỗ cùng lúc đổ xuống hạ lưu, tạo thành dòng lũ có sức công phá đặc biệt lớn.

Những vết sạt trượt còn in hằn trên các dãy núi tại xã Mường Than. (Ảnh: Minh Đức)

Dòng lũ ập xuống lòng chảo

Những phân tích của các chuyên gia phần nào lý giải vì sao trận lũ ở Mường Than lại có sức tàn phá lớn đến vậy. Nhưng với người dân nơi đây, buổi sáng 17/7 vẫn là ký ức không thể lý giải bằng những con số về lượng mưa hay đặc điểm địa chất.

Ở nơi từng là căn nhà của mình, anh Hà Văn Quang gần như không rời đi từ khi lực lượng cứu hộ bắt đầu công tác tìm kiếm.

Rạng sáng hôm xảy ra lũ, trong nhà có mẹ anh, vợ, hai con nhỏ và em trai. Khi nước bất ngờ tràn vào, cả gia đình hốt hoảng chạy lên phía sau nhà. Vợ anh bế con nhỏ ra trước. Mẹ anh quay lại đón cháu thì không may trượt chân.

“Từ nơi trú đối diện, tôi vẫn nhìn thấy mẹ đứng trên mái nhà. Chỉ ít phút sau, nước dâng rất nhanh, một phần ngôi nhà đổ sập rồi mẹ bị cuốn mất. Tài sản không còn nữa, giờ tôi chỉ mong tìm được mẹ”, anh Quang nói, mắt vẫn hướng về khu vực máy xúc đang đào bới từng lớp bùn đất.

Mưa lũ tại tỉnh Lai Châu khiến 7 người tử vong, 1 người mất tích và 10 người bị thương. (Ảnh: Minh Đức)

Cách đó không xa, chị Đường Thị Nhượng vẫn ngồi lặng trên một tảng đá lớn nằm chắn ngay vị trí từng là sân nhà. Khối đá ấy từ trên núi lăn xuống trong trận lũ rồi dừng lại trước cửa. Phía sau nó từng là căn nhà cấp bốn rộng hơn 100m² mà vợ chồng chị dựng lên sau nhiều năm đi làm thuê.

Sáng hôm ấy, nghe tiếng nước phía sau nhà gầm lớn hơn mọi khi, chị chạy ra xem. Dòng nước đã chuyển sang màu đục ngầu nhưng chị vẫn nghĩ đó chỉ là một trận lũ như nhiều năm trước.

“Đang ở trong nhà thì chồng em chạy vào hét lớn: ‘Chạy nhanh, nước về nhiều lắm’. Hai vợ chồng chỉ kịp nổ máy hai chiếc xe rồi lao lên chỗ cao. Chỉ mấy phút sau quay lại thì nhà không còn nữa”, chị kể.

Những câu chuyện như của anh Quang hay chị Nhượng lặp lại ở nhiều khu dân cư của xã Mường Than. Có người mất cha mẹ, vợ con. Có người mất ngôi nhà tích cóp cả đời mới dựng được. Cũng có người giữ được mạng sống nhưng trắng tay chỉ sau chưa đầy nửa giờ.

Theo báo cáo của UBND tỉnh Lai Châu, đến ngày 21/7, trận lũ quét đã làm 7 người thiệt mạng, 1 người mất tích và 8 người bị thương. Có 24 hộ bị cuốn trôi hoàn toàn nhà cửa, 20 hộ có nhà hư hỏng không thể khắc phục, 156 hộ phải di dời khẩn cấp. Hàng trăm ha lúa, hoa màu và diện tích nuôi trồng thủy sản bị thiệt hại. Riêng xã Mường Than, tổng thiệt hại bước đầu ước tính hơn 250 tỷ đồng.

Bi kịch ở Mường Than không chỉ nằm ở những con số. Điều ám ảnh hơn là gần như tất cả các nhân chứng đều kể lại một chi tiết giống nhau: họ không thấy nước dâng từ từ như những trận lũ trước, mà chỉ nghe tiếng gầm dữ dội từ phía núi rồi dòng nước đục ngầu ập đến trong vài phút, không có thời gian để ứng phó.

Khi thiên tai không còn theo quy luật cũ

Mường Than không phải địa phương duy nhất hứng chịu lũ quét trong những ngày qua. Chỉ trong thời gian ngắn, Sơn La, Lào Cai rồi Lai Châu liên tiếp ghi nhận các vụ lũ quét, sạt lở đất gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản.

Điều khiến các chuyên gia lo ngại không chỉ là số lượng các vụ việc, mà còn là diễn biến ngày càng cực đoan và khó dự báo của thiên tai.

Ở góc độ địa chất, GS.TS Đỗ Minh Đức cho rằng bài học lớn nhất từ Mường Than là không thể đánh giá nguy cơ lũ quét chỉ bằng vị trí của khu dân cư.

Theo ông, nhiều năm qua, người dân thường cho rằng những bản làng nằm giữa cánh đồng hay trong vùng lòng chảo sẽ ít chịu tác động của lũ quét hơn các khu dân cư ven suối hoặc dưới chân núi. Tuy nhiên, trận lũ ở Mường Than cho thấy cách nhìn đó không còn phù hợp.

“Một khu dân cư có thể nằm trên địa hình tương đối bằng phẳng nhưng nếu phía thượng nguồn là lưu vực dốc, đất đá phong hóa mạnh, tồn tại các điểm tích tụ đất đá và cây gỗ sau nhiều ngày mưa thì nguy cơ lũ quét vẫn rất lớn”, ông Đức nhận định.

Theo vị chuyên gia, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, mưa cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn và cường độ lớn hơn, việc đánh giá rủi ro thiên tai không thể chỉ dựa vào nơi người dân đang sinh sống mà phải xem xét toàn bộ lưu vực phía thượng nguồn.

Ở góc nhìn rộng hơn, PGS.TS Trịnh Quang Toàn, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, cho rằng Mường Than không phải là một hiện tượng cá biệt mà chỉ là một mắt xích trong chuỗi thiên tai đang diễn ra ngày càng dày đặc tại khu vực miền núi phía Bắc.

Ông Trịnh Quang Toàn

Theo ông, từ năm 2024 đến nay, hầu như năm nào cũng xảy ra những trận lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng. Không chỉ Lai Châu mà Hoàng Su Phì, Cao Bằng, Lào Cai, Tuyên Quang hay Điện Biên đều liên tiếp ghi nhận các vụ việc mỗi khi xuất hiện mưa lớn.

Điều đáng lo, theo vị chuyên gia, không hẳn là lượng mưa tăng lên mà là cùng một lượng mưa nhưng lại tập trung trong khoảng thời gian ngắn hơn. Khi nước dồn quá nhanh trên các lưu vực dốc, nguy cơ hình thành lũ quét và sạt lở sẽ tăng đột biến.

“Trận mưa ở Lai Châu vừa qua theo dự báo chỉ ở mức mưa lớn, chưa phải mức cực đoan hiếm gặp, nhưng nó vẫn kích hoạt lũ quét và sạt lở. Điều đó cho thấy thiên tai hiện nay đang diễn biến ngày càng khó lường”, ông Toàn nói.

Theo ông, hàng triệu người hiện vẫn đang sinh sống trong các thung lũng, ven suối và dưới chân những sườn núi dốc. Đây đều là những khu vực có thể trở thành điểm rủi ro nếu hội tụ các điều kiện về địa hình, địa chất và mưa lớn.

“Biến đổi khí hậu đang khiến kinh nghiệm trong quá khứ không còn đủ để dự báo tương lai”, vị chuyên gia nhận đinh.

Những cảnh báo người dân cần biết

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó lường, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường tại hiện trường trở thành một trong những kỹ năng quan trọng nhất để bảo vệ tính mạng.

GS.TS Đỗ Minh Đức chỉ ra nhiều dấu hiệu cảnh báo mà người dân hoàn toàn có thể nhận biết bằng mắt thường.

“Nếu nước bất ngờ rỉ ra từ sườn núi, xuất hiện các khe nứt dài trên mái dốc, nghe thấy tiếng cây gãy, tiếng đá va đập hoặc nước suối đang trong bỗng chuyển sang đục ngầu, đó đều là tín hiệu cho thấy nguy cơ sạt lở hoặc lũ bùn đá rất cao. Đặc biệt, một hiện tượng ít người để ý là mưa vẫn rất lớn nhưng mực nước suối lại giảm hoặc không tăng”, ông Đức chia sẻ.

Theo GS.TS Đỗ Minh Đức, đây có thể là dấu hiệu dòng chảy phía thượng nguồn đã bị đất đá chặn lại. Khi điểm nghẽn bị phá vỡ, toàn bộ lượng nước, bùn đất và cây cối tích tụ sẽ đổ xuống hạ lưu chỉ trong thời gian rất ngắn.

“Đó là lý do các lực lượng tại chỗ cần kiểm tra dòng suối liên tục, khoảng 15-30 phút một lần trong những đợt mưa lớn kéo dài”, ông Đức khuyến cáo.

Theo các chuyên gia, để giảm thiểu thiệt hại, điều Việt Nam cần không chỉ là những giải pháp ứng phó sau mỗi trận lũ, mà là một hệ thống phòng ngừa nhiều tầng, từ bản đồ nguy cơ chi tiết đến từng thôn, bản; hệ thống cảnh báo sớm theo thời gian thực; lực lượng giám sát tại chỗ, đến việc trang bị kiến thức, kỹ năng ứng phó cho từng người dân.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến những trận mưa cực đoan ngày càng bất thường và khó dự báo, không ai có thể khẳng định “Mường Than tiếp theo” sẽ xuất hiện ở đâu. Điều có thể xác định ngay từ bây giờ là hàng triệu người Việt vẫn đang sinh sống dưới chân núi, ven suối và trong các thung lũng, những nơi có thể trở thành tâm điểm của lũ quét, sạt lở nếu thiếu sự chuẩn bị.

Sau trận lũ quét kinh hoàng, khu dân cư đội 11, xã Mường Than phủ kín bùn đất, cây gãy đổ và những đống đổ nát. (Ảnh: Minh Đức)

Chiều muộn ở Mường Than, tiếng máy xúc vẫn vang lên giữa những khoảng đất ngổn ngang bùn đá. Công tác tìm kiếm người mất tích vẫn tiếp diễn. Cùng với việc khắc phục hậu quả, địa phương cũng đang triển khai xây dựng khu tái định cư để đưa các hộ dân mất nhà đến nơi ở mới.

Những ngôi nhà rồi sẽ được dựng lại. Những cánh đồng rồi sẽ được cải tạo. Nhưng ký ức về buổi sáng 17/7 có lẽ sẽ còn ở lại rất lâu với những người đã chứng kiến dòng lũ bùn đá tràn qua bản làng chỉ trong vài phút.

Mường Than vì thế không chỉ là nỗi đau của một địa phương. Đó còn là lời cảnh báo rằng những quy luật thiên tai mà con người từng quen thuộc đang thay đổi.

Khi những trận mưa cực đoan xuất hiện dày hơn, khi lũ quét có thể hình thành từ cả một lưu vực rộng lớn rồi bất ngờ dồn xuống vùng lòng chảo, thì khái niệm “nơi an toàn” ở miền núi cũng cần được nhìn nhận lại.