Muốn kinh tế bứt tốc, thị trường vốn phải 'chia lửa' với ngân hàng

Khơi thông kênh dẫn vốn trung dài hạn và phát triển thực chất thị trường vốn đang trở thành chìa khóa bắt buộc để giải phóng năng lượng cho nền kinh tế.

Đã đến lúc gỡ tải cho đôi vai ngân hàng

Theo TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, đã chỉ ra quy mô khổng lồ về nhu cầu lực đẩy tài chính của Việt Nam. Giai đoạn 2026 - 2030, vốn đầu tư toàn xã hội cần tăng trưởng bình quân 13 - 15% mỗi năm, tương đương lượng vốn luân chuyển khổng lồ khoảng 280 - 300 tỷ USD mỗi năm.

Tuy nhiên, bài toán hóc búa nhất không chỉ là gom đủ nguồn lực mà nằm ở sự lệch pha nghiêm trọng trong cơ cấu dẫn vốn. Dữ liệu từ năm 2020 đến hết tháng 9/2026 cho thấy nguồn vốn cung ứng từ các ngân hàng thương mại vẫn chiếm hơn 50% tổng nguồn vốn của cả nền kinh tế. Trong khi đó, thị trường vốn gồm cổ phiếu và trái phiếu doanh nghiệp chỉ mới gánh vác khiêm tốn khoảng 14 - 15%, hoặc đạt 23 - 24% nếu tính thêm trái phiếu Chính phủ.

Giai đoạn 2026 - 2030, vốn đầu tư toàn xã hội cần tăng trưởng bình quân 13 - 15% mỗi năm.

Sự thiên lệch này đi ngược lại thông lệ phát triển bền vững, nơi thị trường vốn thông thường phải chiếm tỷ trọng từ 30% trở lên. Việc dồn phần lớn trách nhiệm tài trợ phát triển lên đôi vai ngân hàng, vốn chủ yếu huy động vốn ngắn hạn, đang tạo ra sức ép nghẹt thở lên khả năng quản trị thanh khoản, kiểm soát rủi ro kỳ hạn và sự an toàn của toàn hệ thống tiền tệ.

Mối nguy này cũng được đại biểu Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) cảnh báo thẳng thắn tại nghị trường Quốc hội ngày 31/10. Theo đại biểu, việc nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào tín dụng trong khi thị trường vốn còn nhiều rào cản sẽ trực tiếp đẩy chi phí tài chính lên cao, bóp nghẹt dư địa mở rộng của doanh nghiệp.

Ông khẳng định tăng trưởng nhanh không thể đi kèm với việc sử dụng vốn kém hiệu quả hay tích tụ rủi ro tài chính chéo giữa ngân hàng, trái phiếu và bất động sản. Thị trường vốn cần được phát triển thực chất, nâng cao tính minh bạch và siết chặt kỷ luật phát hành trái phiếu doanh nghiệp để tạo lập nguồn lực trung và dài hạn an toàn.

Thực tế từ các nhà băng cho thấy áp lực này đang hiện hữu từng ngày. Khi phải gánh vác nhu cầu vốn dài hạn của nền kinh tế, các ngân hàng thương mại đang xoay xở mọi cách để hút vốn, đặc biệt là hướng ra thị trường quốc tế để tự giải tỏa sức ép. Ông Nguyễn Hưng, Tổng giám đốc TPBank, phân tích, huy động vốn dài hạn trong nước hiện gặp rào cản rất lớn do người gửi tiền chủ yếu chọn kỳ hạn ngắn, trong khi lãi suất huy động dài hạn thường đắt hơn khoảng 2% mỗi năm kèm theo quy định khắt khe của Ngân hàng Nhà nước về tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn. 

Vì vậy, các khoản vay dài hạn và tài trợ thương mại từ các định chế tài chính quốc tế trở thành cứu cánh quan trọng, vừa giúp cải thiện các chỉ số an toàn vốn, vừa giảm chi phí phòng ngừa rủi ro tỷ giá đối với các nhà băng đạt chuẩn Basel và ESG.

Minh chứng cho nỗ lực vượt thoát áp lực nội địa, ông Hoàng Đức Long, Giám đốc khối nguồn vốn và kinh doanh tiền tệ HDBank, chia sẻ kinh nghiệm thu xếp khoản vay hợp vốn xã hội quy mô kỷ lục 721 triệu USD dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, ưu tiên doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ.

Để tiếp cận nguồn lực này, ngân hàng phải xây dựng nền tảng tài chính lành mạnh, quản trị rủi ro và công bố thông tin chặt chẽ hơn cả chuẩn mực của Ngân hàng Nhà nước. HDBank hiện đã hợp tác chiến lược với Sở Giao dịch chứng khoán London cùng các đối tác quốc tế tại Hamburg nhằm xúc tiến cho 5 đến 6 doanh nghiệp nội địa vươn ra thị trường tài chính toàn cầu.

Ông Long lưu ý bên cạnh sự minh bạch, việc có chứng chỉ xếp hạng tín nhiệm quốc tế từ các liên kết như FiinRatings với S&P Global hay VIS Rating với Moody's chính là tấm vé thông hành cho doanh nghiệp. Về mặt vĩ mô, việc Chính phủ nghiên cứu phát hành trái phiếu quốc tế vào thời điểm thích hợp sẽ thiết lập đường cong lợi suất ngoại tệ chuẩn mực, tạo điểm tựa định giá vững chắc cho ngân hàng và doanh nghiệp khi huy động vốn ngoại.

Định hình lộ trình mở rộng thị trường vốn đến năm 2045

Đứng trước yêu cầu gấp đôi quy mô vốn đầu tư xã hội giai đoạn 2026 - 2030 mà không gây tổn hại đến ổn định kinh tế vĩ mô, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP HCM) kiến nghị giải pháp căn cơ là tái cấu trúc toàn diện thị trường tài chính. Theo đó, thị trường chứng khoán phải sớm được hoàn thiện để vươn lên thành kênh cung ứng vốn chủ lực.

Song hành với chuyển dịch cơ cấu, Quốc hội và Chính phủ cần sớm tăng vốn điều lệ cho các ngân hàng thương mại nhà nước để củng cố năng lực tài chính, đồng thời xem xét tái cấp vốn cho các ngân hàng thương mại nhằm tạo nguồn kéo giảm lãi suất vay, tháo gỡ áp lực chính sách tiền tệ đa mục tiêu hiện nay.

Đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) đề nghị xây dựng phương án phân bổ vốn chi tiết cho năm 2027 và các năm kế tiếp, làm rõ các yếu tố về quy mô, nguồn huy động, kỳ hạn và đối tượng thụ hưởng. Thước đo tăng trưởng cuối cùng phải nằm ở thu nhập thực tế, công ăn việc làm bền vững của người dân và năng lực tái đầu tư mở rộng của cộng đồng doanh nghiệp trong nước. 

Bổ sung cho quan điểm này, đại biểu Lê Văn Thế (đoàn Ninh Bình) nhấn mạnh việc đánh giá hiệu quả đầu tư công cũng như dòng vốn FDI cần thoát khỏi tư duy tỷ lệ giải ngân, chuyển hẳn sang đánh giá năng lực sản xuất mới, hàm lượng chuyển giao công nghệ và mức độ kéo doanh nghiệp Việt tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Để hiện thực hóa việc tái cân bằng dòng vốn, khung khổ pháp lý dài hạn đã được thiết lập. TS. Cấn Văn Lực viện dẫn Đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam đến năm 2045, được ban hành theo Quyết định 1413 ngày 27/7/2026, đã đặt chỉ tiêu nâng tỷ trọng huy động qua thị trường vốn lên mức 28 - 30% tổng vốn đầu tư toàn xã hội vào năm 2030 và đạt 30 - 35% vào năm 2045.

Kênh trái phiếu Chính phủ cũng được định vị sẽ đáp ứng 60 - 65% nhu cầu vay của ngân sách. Để khơi thông dòng tiền khổng lồ này, yêu cầu tiên quyết là phải kích hoạt đa dạng các kênh dẫn từ tài chính xanh, tài chính khí hậu đến các quỹ ngoài ngân sách, đồng thời nâng cao chuẩn quản trị và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư.