Mỹ có thể cấm xuất khẩu nhiên liệu để kìm hãm giá trong nước?

Một trạm xăng ở New York, Mỹ. (Ảnh: Getty Images).

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang dần cạn kết các lựa chọn để kìm hãm đà tăng kỷ lục của giá nhiên liệu trong nước. Điều này khiến ngành dầu khí lo ngại Mỹ có thể cấm xuất khẩu một số loại nhiên liệu, chẳng hạn như dầu diesel.

Tuy người tiêu dùng thường chỉ chú ý đến giá xăng, dầu diesel lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động của nền kinh tế. Đây là nhiên liệu chủ yếu cho xe tải đường dài, tàu hỏa chở hàng và tàu vận tải biển, giúp duy trì dòng chảy hàng hóa trong chuỗi cung ứng. Diesel cũng gần như không thể thiếu trong nông nghiệp, khi được sử dụng cho nhiều loại máy móc hạng nặng.

Vào ngày 15/9, Lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện John Thune cho biết ông sẵn sàng xem xét khả năng áp đặt lệnh cấm. Trong khi đó, Hạ nghị sĩ Tim Burchett đã đề xuất kiểm soát xuất khẩu dầu diesel.

Tuần trước, giá dầu diesel bình quân trên toàn nước Mỹ lần đầu tiên vượt mốc 6 USD/gallon và hiện đã lên 6,40 USD/gallon.

Sau khi tăng 0,95 USD/gallon trong tháng qua, giá được dự báo còn tiếp tục leo cao khi nông dân chuẩn bị bước vào vụ thu hoạch, trong khi tại nhiều khu vực ở vùng Đông Bắc, thời điểm bắt đầu sử dụng dầu sưởi để giữ ấm chỉ còn chưa đầy một tháng.

Đâu sẽ là động lực để Mỹ ban hành lệnh cấm?

Xung đột Mỹ - Iran và cuộc chiến Nga - Ukraine đang ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực lọc dầu thế giới. Các cuộc tấn công bằng tên lửa đã làm gián đoạn hoạt động lọc dầu tại Trung Đông, trong khi máy bay không người lái của Ukraine cũng đã tấn công nhiều cơ sở sản xuất nhiên liệu tại Nga. Hệ quả là nhiều nước đang phải tìm đến Mỹ để bổ sung nguồn cung.

Mỹ sở hữu một số nhà máy lọc dầu lớn nhất thế giới. Sản lượng nhiên liệu của Mỹ vượt quá nhu cầu tiêu thụ nội địa, và từ trước đến nay, các nhà máy lọc dầu thường xuất khẩu một lượng lớn sản phẩm ra nước ngoài để tìm kiếm mức giá cao hơn.

Vấn đề là khi các nhà máy lọc dầu tăng cường xuất khẩu, giá cả trong nước sẽ chịu áp lực do nguồn cung nhiên liệu bị giảm sút. Về lý thuyết, việc buộc các công ty phải giữ lại sản phẩm để tiêu thụ tại Mỹ sẽ giúp tăng nguồn cung, qua đó đẩy giá đi xuống.

Lệnh cấm có thể hoạt động như thế nào?

Nếu được ban hành, lệnh cấm nhiều khả năng sẽ nhắm vào dầu diesel - loại nhiên liệu đang khan hiếm trên toàn cầu - và có thể chỉ kéo dài trong thời gian ngắn để tránh gây ra những gián đoạn nghiêm trọng.

Một số nhà tư vấn năng lượng dự đoán chính quyền ông Trump có thể ra lệnh cấm một phần, ví dụ như cắt giảm một tỷ lệ nhất định trong hạn ngạch xuất khẩu được cấp phép.

Một phương án khác là gắn hoạt động xuất khẩu với mức tồn kho. Khi lượng tồn kho thương mại giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định, hạn ngạch xuất khẩu dành cho các nhà máy lọc dầu cũng sẽ bị cắt giảm tương ứng.

Tác động thế nào đến giá nhiên liệu?

Giới phân tích cảnh báo trong dài hạn, lệnh cấm xuất khẩu có thể phản tác dụng. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), mỗi ngày doanh nghiệp Mỹ xuất khẩu khoảng 1,7 triệu thùng dầu diesel dư thừa - tức lượng nhiên liệu mà các tài xế xe tải, nông dân và các đơn vị vận tải thương mại trong nước không tiêu thụ hết.

Việc rút lượng dầu này khỏi thị trường toàn cầu có thể tạm thời giúp giảm giá trong nước, đồng thời buộc người mua tại châu Âu và châu Á phải tìm kiếm nguồn cung từ các nơi khác.

Tuy nhiên, theo ông Andy Lipow - Chủ tịch công ty Lipow Oil Associates tại Houston - các nhà máy lọc dầu của Mỹ nhiều khả năng sẽ phản ứng với nhu cầu sụt giảm bằng cách cắt giảm khối lượng dầu thô được xử lý hàng ngày để sản xuất dầu diesel và các loại nhiên liệu khác như xăng và nhiên liệu bay.

“Khi đó, tình trạng thiếu hụt sẽ xảy ra đối với những loại sản phẩm này, và tôi dự báo giá bán lẻ tại các trạm xăng sẽ đi lên”, ông cảnh báo.

Liệu Mỹ có cấm xuất khẩu dầu thô?

Mỹ từng cấm xuất khẩu dầu thô trong 40 năm từ năm 1975, sau lệnh cấm vận dầu mỏ của các nước Arab. Vào thời điểm đó, Mỹ phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu thô nước ngoài để cung cấp cho các nhà máy lọc dầu.

Cuộc cách mạng dầu đá phiến sau đó đã đưa Mỹ trở thành nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới, và Quốc hội dỡ bỏ lệnh cấm vào năm 2015.

Trong bối cảnh hiện nay, cấm xuất khẩu dầu thô sẽ không giúp ích nhiều cho người Mỹ, bởi nút thắt lớn nhất nằm ở tình trạng thiếu hụt năng lực lọc dầu trên toàn cầu để chuyển hóa dầu thô thành nhiên liệu. Đây cũng là yếu tố đã đẩy giá dầu diesel tăng cao trên toàn thế giới, bao gồm cả tại Mỹ.

Chính quyền ông Trump đã nói gì?

Chính quyền ông Trump nhiều lần bác bỏ ý tưởng áp đặt lệnh cấm, cả trước công chúng lẫn trong các cuộc họp kín với lãnh đạo ngành dầu khí. Tuy nhiên, gần đây, lập trường của các quan chức dường như đã mềm mỏng hơn.

Trong cuộc phỏng vấn với CBS hồi đầu tháng, Bộ trưởng Bộ Năng lượng Mỹ Chris Wright được hỏi về phương án cấm xuất khẩu nhiên liệu. Ông Wright đã không loại trừ khả năng này.

Tại một sự kiện G20 diễn ra ở Houston trong tuần này, Bộ trưởng Nội vụ Doug Burgum cho biết Nhà Trắng sẽ cân nhắc lệnh cấm xuất khẩu nhiên liệu nếu biện pháp này có thể giúp giảm giá. Tuy nhiên, ông cũng nhận định rằng trên thực tế, lệnh cấm sẽ không đạt được mục tiêu đó.