Mỹ - Iran lại lao vào vòng xoáy đối đầu

Khói bốc lên sau vụ tấn công của Iran nhằm vào Hạm đội hải quân Mỹ ở Manama, Bahrain ngày 28-2-2026. Ảnh: THX

Thỏa thuận ngừng bắn nhanh chóng sụp đổ

Những diễn biến trong ngày 8-7 cho thấy nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng giữa Mỹ và Iran gần như đã thất bại. Phát biểu bên lề Hội nghị Thượng đỉnh NATO tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố bản ghi nhớ được ký với Iran hôm 17-6 nhằm chấm dứt xung đột và tạo không gian cho đàm phán “đã kết thúc”. Ông Trump cho rằng Iran đã vi phạm các cam kết khi tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại tại eo biển Hormuz và khẳng định Washington không muốn tiếp tục “lãng phí thời gian” cho các cuộc đối thoại với Tehran.

Tuyên bố trên được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xác nhận quân đội nước này đã tiến hành đợt không kích quy mô lớn nhằm vào hơn 80 mục tiêu trên lãnh thổ Iran. Các mục tiêu bao gồm hệ thống phòng không, sở chỉ huy, mạng lưới chỉ huy - kiểm soát, các trạm radar ven biển, năng lực tên lửa chống hạm, nhiều căn cứ triển khai máy bay không người lái cùng hơn 60 xuồng cao tốc của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hoạt động trong và gần eo biển Hormuz. Theo Washington, chiến dịch nhằm làm suy giảm khả năng của Iran tiếp tục đe dọa hoạt động hàng hải quốc tế sau vụ ba tàu thương mại bị tấn công tại eo biển Hormuz trước đó.

Cùng với biện pháp quân sự, chính quyền Mỹ cũng thu hồi cơ chế tạm thời cho phép Iran xuất khẩu dầu theo thỏa thuận tháng 6, đồng thời tái áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với lĩnh vực dầu mỏ của Tehran. Động thái này được xem là tín hiệu cho thấy Washington quay trở lại chiến lược gây sức ép tối đa bằng cả quân sự lẫn kinh tế.

Iran đáp trả, nguy cơ xung đột lan rộng

Phản ứng trước các cuộc không kích, Iran tuyên bố Mỹ đã vi phạm nghiêm trọng biên bản ghi nhớ giữa hai nước. Bộ Chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya cảnh báo lực lượng vũ trang Iran sẽ có "phản ứng áp đảo" và khẳng định không chấp nhận bất kỳ sự can thiệp nào của nước ngoài đối với việc quản lý eo biển Hormuz.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran sau đó tuyên bố đã tiến hành chiến dịch tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào 85 địa điểm tại các cơ sở quân sự trọng yếu của Mỹ, trong đó có căn cứ Hạm đội 5 ở Bahrain và căn cứ không quân Ali Al-Salem tại Kuwait. IRGC cũng cho biết đã bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ trên bầu trời miền Nam Iran. Ngay sau các tuyên bố này, còi báo động vang lên tại Bahrain, trong khi lực lượng phòng không Kuwait được đặt trong trạng thái sẵn sàng đánh chặn các mục tiêu trên không.

Tại Iran, truyền thông nhà nước đưa tin hàng loạt vụ nổ xảy ra tại Bandar Abbas, Sirik và đảo Qeshm - những địa điểm có vị trí chiến lược trong việc kiểm soát eo biển Hormuz. Tehran cáo buộc Mỹ không chỉ vi phạm biên bản ghi nhớ mà còn phá vỡ các cam kết liên quan đến việc nới lỏng trừng phạt và ổn định tình hình khu vực.Trong khi đó, các quan chức Mỹ khẳng định mọi ưu đãi kinh tế dành cho Iran đều phụ thuộc vào việc Tehran tuân thủ đầy đủ các cam kết về an ninh hàng hải. Theo Washington, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại đã vượt qua "lằn ranh đỏ" và buộc Mỹ phải hành động.

Hormuz tiếp tục là điểm nóng của thế giới

Phần lớn căng thẳng hiện nay đều xoay quanh eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu giao dịch bằng đường biển trên toàn cầu. Chỉ cần hoạt động vận tải tại khu vực này bị gián đoạn cũng có thể tác động mạnh đến giá năng lượng và chuỗi cung ứng quốc tế.

Theo giới phân tích, nguyên nhân sâu xa của cuộc đối đầu nằm ở cách diễn giải khác nhau về biên bản ghi nhớ ký giữa hai nước hồi tháng 6. Mỹ coi việc nới lỏng xuất khẩu dầu chỉ là ưu đãi có điều kiện, gắn với việc Iran duy trì ổn định hàng hải và tiếp tục đàm phán về chương trình hạt nhân. Trong khi đó, Tehran xem các nhượng bộ kinh tế là quyền lợi đã được thống nhất và phản đối việc Washington đơn phương khôi phục các biện pháp gây sức ép.

Việc Mỹ đồng thời sử dụng công cụ quân sự và trừng phạt kinh tế khiến triển vọng nối lại đối thoại hạt nhân ngày càng trở nên mong manh. Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định sẽ bảo vệ quyền kiểm soát eo biển Hormuz và cảnh báo sẽ có các biện pháp đáp trả nếu lợi ích quốc gia bị đe dọa.

Đợt leo thang mới diễn ra đúng thời điểm các nhà lãnh đạo NATO nhóm họp tại Ankara, nơi an ninh Trung Đông và nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu trở thành một trong những chủ đề được quan tâm hàng đầu. Nhiều nước kêu gọi các bên kiềm chế và nối lại đối thoại, song các diễn biến thực địa cho thấy nguy cơ đối đầu tiếp tục gia tăng.Trong ngắn hạn, khả năng khôi phục tiến trình đàm phán giữa Washington và Tehran đang bị phủ bóng bởi các hành động quân sự liên tiếp. Nếu vòng xoáy trả đũa tiếp tục mở rộng, không chỉ an ninh tại Trung Đông mà cả thị trường năng lượng và kinh tế thế giới cũng sẽ phải đối mặt với những rủi ro khó lường.