Mỹ - Iran mặc cả bằng hỏa lực, đàm phán bằng tối hậu thư

Trong những ngày qua, thế giới liên tục chứng kiến những tín hiệu trái chiều khi các cuộc không kích, đe dọa quân sự và hoạt động ngoại giao diễn ra song song.

Buổi sáng 11/6, Tổng thống Donald Trump còn cảnh báo khả năng tấn công đảo Kharg - đầu mối xuất khẩu dầu mỏ chiến lược của Iran. Nhưng chỉ vài giờ sau, ông lại khẳng định đã đạt được một thỏa thuận "tuyệt vời" để chấm dứt chiến tranh và ngăn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Đến ngày 15/6, sau hàng loạt cuộc đàm phán thông qua các nước trung gian như Pakistan và Qatar, Mỹ và Iran đã công bố thỏa thuận ngừng bắn. Theo những thông tin ban đầu, hai bên nhất trí chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, mở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng Iran và tiến tới lễ ký kết chính thức tại Thụy Sĩ vào ngày 19/6.

Tuy nhiên, nhiều nhà quan sát cho rằng việc đạt được thỏa thuận mới chỉ là bước khởi đầu. Những nội dung phức tạp liên quan đến chương trình hạt nhân Iran, giải ngân tài sản bị phong tỏa, cơ chế giám sát thực thi và các vấn đề an ninh khu vực vẫn cần tiếp tục được thương lượng trong giai đoạn tới.

Khoảnh khắc Mỹ phóng tên lửa hành trình Tomahawk tấn công Iran Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đăng video được cho là ghi lại khoảnh khắc tàu USS Michael Murphy (DDG 112) phóng tên lửa hành trình Tomahawk để hỗ trợ các cuộc tấn công vào Iran hôm 10/6.

"Ngọn lửa hạ nhiệt hơn là bị dập tắt"

Theo giới quan sát, dù tồn tại những đòn không kích trả đũa lẫn nhau, khả năng hai bên quay trở lại một cuộc chiến tranh toàn diện vẫn được đánh giá là chưa cao.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres ngày 10/6 nhận định lệnh ngừng bắn hiện nay "giống một ngọn lửa được hạ nhiệt hơn là thực sự bị dập tắt". Dù tiếp tục đối đầu gay gắt về ngoại giao, cả Washington và Tehran đều cho thấy mong muốn chấm dứt cuộc xung đột, theo Washington Post.

Cuối tuần trước, ông Trump đã trực tiếp trao đổi với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và sau đó tuyên bố đã thuyết phục Israel dừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Israel cho biết các đòn đánh của họ là nhằm đáp trả các cuộc tấn công từ phía Iran.

Trong khi đó, Tehran khẳng định các hoạt động quân sự của mình là phản ứng trước các đợt không kích của Israel tại Lebanon và mong muốn vấn đề này được giải quyết trong khuôn khổ một thỏa thuận hòa bình với Mỹ.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 12/6 cho biết bản ghi nhớ với Mỹ sẽ được "ký từ xa" trong vài ngày tới, nhận xét chưa bao giờ hai bên tiến gần thỏa thuận như vậy. Quan chức cấp cao Mỹ cũng bày tỏ sự lạc quan rằng các bên sắp đạt được thỏa thuận, đồng thời bày tỏ tự tin rằng Israel sẽ chấp nhận thỏa thuận này.

"Chúng tôi cảm thấy rằng khi Israel xem xét đầy đủ các điều khoản của thỏa thuận và họ hiểu rõ rằng Iran sẽ phải thực hiện một số điều trước khi nhận bất kỳ lợi ích nào, họ sẽ đồng ý với điều đó", CNN dẫn lời quan chức chính quyền Tổng thống Donald Trump cho hay.

Dẫu vậy, đây cũng là lần thứ 39 ông Trump tuyên bố các cuộc đàm phán Mỹ-Iran sắp đạt kết quả. Khác với nhiều lần trước, lần này các bên đã công bố một thỏa thuận ngừng bắn và biên bản ghi nhớ sơ bộ. Tuy nhiên, việc thỏa thuận có được thực thi đầy đủ hay không vẫn là câu hỏi mà giới quan sát đang theo dõi sát sao.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Ảnh: Reuters.

Trước đó, phía Iran cũng bày tỏ việc ưu tiên thỏa thuận hơn, tuy nhiên cũng không loại trừ phương án quân sự.

"Chúng tôi ưu tiên ngôn ngữ ngoại giao", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội ngày 10/6. "Nhưng chúng tôi còn thành thạo những ngôn ngữ khác hơn thế. Nếu các cam kết bị phá vỡ, chúng tôi sẽ sử dụng cách thức mà mình thành thạo nhất".

Trong những tuần gần đây, nỗ lực duy trì ngừng bắn được thực hiện thông qua các bản dự thảo biên bản ghi nhớ và các thông điệp trao đổi qua trung gian. Mỗi bên đều sửa đổi nội dung theo hướng mà phía còn lại cho là khó chấp nhận. Cuối cùng, dưới sự tham gia của Qatar, Pakistan và một số đối tác khu vực, hai bên đã đạt được một văn kiện sơ bộ làm nền tảng cho thỏa thuận vừa được công bố.

Trong khi đó, các hoạt động cản trở giao thông qua eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn, ảnh hưởng đến tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung nhiên liệu toàn cầu.

Sức ép từ các phe cứng rắn

Trong thời gian qua, ông Trump liên tục thay đổi giọng điệu, lúc đe dọa mở rộng các cuộc không kích nhằm vào Iran, lúc khẳng định hai bên đang tiến rất gần đến một thỏa thuận.

Tuy nhiên, ông cũng phải đối mặt với áp lực từ các nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối cứng rắn, những người cho rằng cần duy trì sức ép tối đa đối với Tehran.

"Đã bắt đầu thì phải kết thúc", Thượng nghị sĩ Ron Johnson phát biểu trên truyền hình gần đây. Ông cho rằng Mỹ nên tiếp tục phong tỏa các cảng biển của Iran và duy trì chiến dịch cho đến khi đạt được mục tiêu cuối cùng.

Tại Iran, sau nhiều tuần không kích liên tiếp của Mỹ và Israel khiến một số quan chức cấp cao thiệt mạng, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được cho là đang nắm vị thế chính trị lớn hơn và ít sẵn sàng nhượng bộ hơn trước.

Iran công bố video phóng tên lửa vào các mục tiêu Mỹ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 10/6 công bố video phóng tên lửa vào các mục tiêu của Mỹ ở vùng Vịnh.

Ông Vali Nasr nhận định ban lãnh đạo mới của Iran có xu hướng cho rằng chính sự kiềm chế trước đây đã khiến nước này rơi vào tình trạng xung đột hiện nay.

Trong khi đó, ông Joel Rayburn cho rằng các động thái gần đây của Iran nhằm làm suy giảm ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông và tạo ra bất đồng giữa Washington với Israel.

Theo ông Rayburn, Tehran đang hành động như thể tin rằng Mỹ không muốn quay trở lại một chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Từ khi chiến tranh toàn diện bùng phát ngày 28/2 đến khi lệnh ngừng bắn được công bố ngày 8/4, cả Mỹ và Iran đều tuyên bố đã đạt được những thành công quân sự đáng kể. Washington cho biết đã gây thiệt hại nặng cho lực lượng hải quân, hệ thống phòng không và các bệ phóng tên lửa của Iran. Trong khi đó, Tehran khẳng định vẫn duy trì được phần lớn năng lực tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời có khả năng tái sản xuất.

Tuy nhiên, các kênh đối thoại gián tiếp không hoàn toàn bị cắt đứt. Các nước trung gian tiếp tục duy trì liên lạc với cả Washington và Tehran, góp phần tạo điều kiện cho bước đột phá ngoại giao trong những ngày gần đây.

Đầu tuần trước, Tehran tuyên bố đã đình chỉ mọi liên lạc với Mỹ do các cuộc tấn công liên tục của Israel nhằm vào lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon. Theo truyền thông nhà nước, Iran cảnh báo rằng các đồng minh Houthi ở Yemen cũng có thể đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb dẫn đến kênh đào Suez.

Các phương tiện bốc cháy sau cuộc không kích của Israel ở Sidon, miền nam Lebanon, hôm 10/6. Ảnh: Reuters.

Tranh cãi về lộ trình thực thi

Theo các quan chức Iran, thỏa thuận ngừng bắn và biên bản ghi nhớ vừa được công bố chủ yếu tập trung vào việc chấm dứt giao tranh, dỡ bỏ phong tỏa đối với Iran và khôi phục hoạt động hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz. Các vấn đề liên quan đến chương trình hạt nhân sẽ được đưa vào giai đoạn đàm phán tiếp theo, dự kiến kéo dài khoảng 60 ngày sau lễ ký kết chính thức.

Văn kiện này cũng bao gồm cam kết chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, trong đó có Lebanon - vấn đề từng là một trong những điểm bất đồng lớn nhất giữa Iran, Israel và Mỹ trong suốt quá trình đàm phán.

Ngược lại, trước đó ông Trump khẳng định bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm các cam kết hạn chế chương trình hạt nhân của Iran.

Một tên lửa của Iran rơi xuống vùng nông thôn gần Damascus (Syria) ngày 9/6. Ảnh: Reuters.

Nhà lãnh đạo Mỹ nhiều lần tuyên bố Tehran đã cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng cam kết tương tự đã từng xuất hiện trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và điều quan trọng nằm ở cơ chế giám sát cũng như xác minh việc thực hiện.

Một điểm gây tranh cãi khác là kho uranium làm giàu ở mức cao của Iran. Ông Trump cho biết Tehran đã đồng ý để Mỹ thu hồi khoảng 213 kg uranium gần cấp độ chế tạo vũ khí, nhưng Iran bác bỏ thông tin này và cho rằng vấn đề chỉ có thể được giải quyết trong một thỏa thuận hạt nhân riêng.

Tehran cũng khẳng định sẽ không từ bỏ quyền làm giàu uranium phục vụ mục đích dân sự. Trong khi đó, các phát biểu gần đây từ giới chức Mỹ cho thấy Washington vẫn chưa thống nhất về mức độ làm giàu uranium mà Iran có thể được phép duy trì.

Bên cạnh đó, Tehran cũng yêu cầu giải quyết các vấn đề kinh tế. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết nước này muốn ít nhất 50% trong tổng số khoảng 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở Mỹ và các nước đồng minh được giải ngân ngay sau khi ký biên bản ghi nhớ, phần còn lại sẽ được giải ngân theo lộ trình tiếp theo.

Ngược lại, ông Trump tuyên bố Washington sẽ không xem xét giải ngân bất kỳ khoản tiền nào cho tới khi mọi yêu cầu của Mỹ được đáp ứng và một thỏa thuận hạt nhân cuối cùng được ký kết.

Ngoài ra, Iran còn yêu cầu bất kỳ văn kiện nào cũng phải đề cập đến thiệt hại do chiến tranh gây ra và cơ chế bồi thường cho Tehran. Theo giới chức Iran, nội dung này cần được đưa vào văn bản chính thức, trong khi hình thức và mức bồi thường có thể tiếp tục được thương lượng trong giai đoạn sau.

Dù còn nhiều chi tiết cần được hoàn thiện, thỏa thuận vừa được công bố đã giúp Trung Đông tránh khỏi nguy cơ rơi trở lại một cuộc chiến tranh quy mô lớn trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, văn kiện hiện nay chủ yếu đưa khu vực trở lại trạng thái trước chiến tranh: eo biển Hormuz được mở lại, phong tỏa được dỡ bỏ và các bên ngừng bắn. Những vấn đề cốt lõi nhất - từ chương trình hạt nhân Iran, tài sản bị phong tỏa đến vai trò của Tehran trong khu vực - vẫn còn nằm trên bàn đàm phán.

Nói cách khác, Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn. Nhưng để biến thỏa thuận đó thành một nền hòa bình lâu dài, chặng đường phía trước có lẽ vẫn còn khó khăn không kém những gì hai bên đã trải qua trong suốt hơn ba tháng xung đột vừa qua.