Mỹ và Iran đang tiến tới thỏa thuận mang tính bước ngoặt?

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: ANI/TTXVN

Theo trang Al Jazeera, những ngày gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định Washington và Tehran đang tiến rất gần tới một thỏa thuận. Tuy nhiên, phía Iran lại tỏ ra thận trọng hơn khi cho rằng quá trình thương lượng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết và chưa thể đưa ra quyết định cuối cùng.

Những tín hiệu trái chiều

Trong tuyên bố đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 11/6, Tổng thống Trump cho biết: “Các cuộc thảo luận với Iran đã được chuyển tới cấp lãnh đạo cao nhất của Tehran và đã được phê duyệt”.

Ông đồng thời khẳng định Mỹ đã quyết định hủy bỏ một số kế hoạch quân sự nhằm vào Iran do triển vọng đạt được thỏa thuận đang trở nên rõ ràng hơn. Theo nhà lãnh đạo Mỹ, nhiều bên trong khu vực Trung Đông cũng tham gia ủng hộ tiến trình này và một lễ ký kết có thể được tổ chức trong thời gian tới.

Tuy nhiên, phía Iran chưa xác nhận những thông tin trên. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho rằng các tuyên bố của Washington mới chỉ mang tính suy đoán và chưa có thỏa thuận cuối cùng nào được hoàn tất.

Theo ông Baghaei, Tehran vẫn đang xem xét các đề xuất hiện có và chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Ông cũng nhấn mạnh rằng Iran sẽ không từ bỏ các lợi ích cốt lõi của mình dưới áp lực từ bên ngoài.

Sự khác biệt trong cách tiếp cận của hai bên cho thấy khoảng cách đáng kể vẫn tồn tại giữa các tuyên bố chính trị và thực tế đàm phán.

Nhiều chuyên gia cho rằng những nội dung đang được thảo luận hiện nay chưa phải là một hiệp định hòa bình toàn diện.

Thay vào đó, đây nhiều khả năng chỉ là một bản ghi nhớ hoặc khuôn khổ thỏa thuận tạm thời nhằm duy trì lệnh ngừng bắn hiện có, giảm nguy cơ leo thang xung đột và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán tiếp theo.

Trong nhiều tháng qua, dù các cuộc tiếp xúc trực tiếp từng bị gián đoạn, Mỹ và Iran vẫn duy trì trao đổi thông qua các bên trung gian. Quá trình này chứng tỏ cả hai đều nhận thức được những rủi ro nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.

Những nội dung chính đang được thảo luận

Vấn đề hạt nhân tiếp tục là trọng tâm trong các cuộc đàm phán.

Phía Mỹ khẳng định Iran không được sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân. Đây được xem là một trong những điều kiện then chốt mà Washington theo đuổi trong mọi cuộc thương lượng với Tehran.

Trong khi đó, Iran nhiều lần nhấn mạnh chương trình hạt nhân của nước này chỉ phục vụ mục đích hòa bình, bao gồm sản xuất năng lượng và nghiên cứu dân sự. Tehran cho biết sẵn sàng thảo luận về các giới hạn kỹ thuật nhất định nếu các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ.

Ngoài vấn đề hạt nhân, hai bên cũng đang trao đổi về khả năng khôi phục hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Bên cạnh đó là các nội dung liên quan đến dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị phong tỏa của Iran ở nước ngoài và xây dựng lộ trình đàm phán dài hạn cho các vấn đề an ninh khu vực.

Những điểm nghẽn chưa dễ tháo gỡ

Quang cảnh thủ đô Tehran của Iran ngày 13/6/2025. Ảnh: THX/TTXVN

Dù có những tín hiệu tích cực, nhiều chuyên gia nhận định con đường tiến tới một thỏa thuận cuối cùng vẫn còn nhiều trở ngại.

Trước hết là vấn đề hạt nhân. Sau nhiều năm bất đồng, đây vẫn là điểm mâu thuẫn lớn nhất giữa hai nước. Washington muốn có những cam kết chặt chẽ và cơ chế giám sát rõ ràng, trong khi Tehran yêu cầu được bảo đảm các quyền phát triển chương trình hạt nhân vì mục đích hòa bình.

Một trở ngại khác là các biện pháp trừng phạt kinh tế. Iran hiện là một trong những quốc gia chịu nhiều lệnh trừng phạt nhất thế giới. Các hạn chế kéo dài nhiều năm đã ảnh hưởng mạnh đến hoạt động tài chính, thương mại và xuất khẩu năng lượng của nước này.

Tehran mong muốn các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ nhanh chóng, trong khi Mỹ lại có xu hướng tiếp cận theo từng giai đoạn và gắn với các điều kiện cụ thể. Đây là vấn đề mà hai bên vẫn chưa tìm được tiếng nói chung.

Eo biển Hormuz cũng là một chủ đề phức tạp. Tuyến hàng hải chiến lược này giữ vai trò đặc biệt đối với thị trường năng lượng toàn cầu và được Iran xem là một đòn bẩy quan trọng trong đàm phán. Bất kỳ thỏa thuận nào liên quan đến khu vực này đều đòi hỏi sự đồng thuận không chỉ của Mỹ và Iran mà còn của nhiều quốc gia khác trong khu vực.

Ngoài ra, vấn đề tài sản bị phong tỏa của Iran ở nước ngoài vẫn là nội dung gây tranh cãi. Tehran mong muốn được tiếp cận nguồn tài chính này để phục vụ phục hồi kinh tế, trong khi phía Mỹ tỏ ra thận trọng và muốn gắn việc giải ngân với các cam kết cụ thể.

Tàu Iran tuần tra trong cuộc diễn tập quân sự ở Vịnh Oman. Ảnh: The Guardian/TTXVN

Liệu một thỏa thuận hòa bình lâu dài có khả thi?

Theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu quốc tế, khả năng đạt được một khuôn khổ thỏa thuận tạm thời hiện cao hơn khả năng ký kết ngay một hiệp định hòa bình toàn diện.

Bà Aniseh Tabrizi, cộng tác viên của Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại viện nghiên cứu Chatham House (Anh), nhận định cả Washington và Tehran dường như vẫn chưa sẵn sàng đi tới một thỏa thuận cuối cùng. Tuy nhiên, hai bên có thể đang tiến gần hơn tới việc nhất trí một bản ghi nhớ hoặc khuôn khổ thỏa thuận ban đầu nhằm tạo nền tảng cho các cuộc đàm phán sâu hơn trong thời gian tới.

Theo bà Tabrizi, khi chưa có văn kiện chính thức được ký kết, còn quá sớm để khẳng định các cuộc đàm phán đã thành công. Bà cho rằng tiến trình này vẫn phải đối mặt với nhiều trở ngại trước khi có thể đạt được một thỏa thuận toàn diện.

Vị chuyên gia này nhận định việc duy trì lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz hoặc đưa ra các biện pháp hỗ trợ kinh tế là những nội dung có thể đạt được đồng thuận trong ngắn hạn. Tuy nhiên, các vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân của Iran, vai trò của Tehran trong khu vực hay các bảo đảm an ninh mà Iran mong muốn nhận được vẫn là những chủ đề phức tạp và đòi hỏi quá trình thương lượng kéo dài. “Con đường hướng tới một thỏa thuận cuối cùng vẫn còn nhiều thách thức”, bà Tabrizi nhấn mạnh.

Trong khi đó, ông Richard Weitz, chuyên gia về an ninh quốc tế tại Học viện Quốc phòng NATO, cho rằng những phát biểu gần đây của Tổng thốngTrump cho thấy khả năng hai bên đang hướng tới một thỏa thuận theo từng giai đoạn. Theo cách tiếp cận này, một số nội dung có thể được triển khai trước, như bảo đảm hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, trong khi những vấn đề phức tạp hơn, đặc biệt là hồ sơ hạt nhân, sẽ tiếp tục được đàm phán sau đó.

Ông Weitz lưu ý rằng các thỏa thuận từng phần thường giúp tạo động lực cho tiến trình ngoại giao, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh bất đồng trong giai đoạn triển khai, nhất là khi các bên bước vào quá trình thương lượng chi tiết đối với những vấn đề còn tồn tại.

Cùng quan điểm, Arman Mahmoudian, giảng viên Đại học Nam Florida (Mỹ), cho rằng những diễn biến trong thời gian gần đây cho thấy cục diện ngoại giao liên quan tới Mỹ và Iran đang thay đổi khá nhanh.

Theo ông, các bên ngày càng nhận thức rõ rằng tình trạng căng thẳng kéo dài nhưng không được giải quyết triệt để là khó duy trì trong dài hạn. Vì vậy, việc tiếp tục đối thoại và tìm kiếm một khuôn khổ thỏa thuận được xem là cần thiết nhằm giảm nguy cơ bất ổn và tạo cơ sở cho một giải pháp bền vững hơn trong tương lai.