Mỹ và Iran khả năng lại gặp nhau đàm phán, lần này có thỏa thuận?

Sau lần gặp ở Pakistan chưa thống nhất được thỏa thuận thì khả năng lớn hai phái đoàn đàm phán Mỹ và Iran sẽ lại gặp nhau trong tuần này. Hiện quan chức Tehran, Washington và các nước trung gian như Pakistan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ đều đang khẩn trương đối thoại nhằm đưa hai phái đoàn Mỹ và Iran lần nữa ngồi lại đàm phán Iran trước khi thỏa thuận ngừng bắn hết hạn vào ngày 21-4, theo hãng tin Reuters.

Hai bên đều mong muốn gặp lại

Về phía Iran, trong cuộc điện đàm với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron ngày 13-4, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết nước ông sẵn sàng tiếp tục đàm phán với Mỹ trong khuôn khổ luật pháp quốc tế, theo hãng thông tấn chính thức YJC của Iran.

Tại phiên họp hôm 13-4 của Hội đồng Tư pháp Tối cao, Chánh án Tòa án tối cao Iran – ông Gholam Hossein Mohseni Ejei bày tỏ sự sẵn sàng của Tehran trong việc đàm phán và đạt được thỏa thuận, nhưng chỉ trên cơ sở “nguyên tắc và logic”, theo hãng thông tấn Tasnim.

Trước đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nhận xét rằng cuộc gặp với phía Mỹ cuối tuần rồi dường như đã diễn ra suôn sẻ cho đến những phút cuối cùng, song “khi chỉ còn cách ‘Bản ghi nhớ Islamabad’ vài bước chân, chúng ta lại gặp phải chủ nghĩa cực đoan, sự thay đổi mục tiêu và sự phong tỏa”.

Những bức ảnh về các em học sinh trường Minab thiệt mạng trong ngày đầu tiên chiến sự nổ ra, cùng với những chiếc ba lô dính đầy máu của các em, được mang theo trên máy bay cùng phái đoàn Iran đến Islamabad (Pakistan) để đàm phán cuối tuần rồi. Ảnh: IRIB

Về phía Mỹ, các quan chức chính quyền Mỹ cho rằng cuộc đàm phán cuối tuần trước chỉ là một trong nhiều cuộc đàm phán diễn ra trong suốt thời gian ngừng bắn hai tuần, vì thỏa thuận cuối cùng khó có thể đạt được trong một cuộc gặp duy nhất, theo đài CNN.

Ngày 14-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với tờ The New York Post rằng “có thể sẽ có điều gì đó xảy ra” trong hai ngày tới tại Pakistan. Theo các nguồn tin, ông Trump cũng như nhiều cố vấn thân cận nhất của ông đều mong muốn thỏa thuận ngừng bắn thành công và hai bên đạt được giải pháp ngoại giao. Nhiều quan chức trong chính quyền Mỹ không muốn thấy các cuộc tấn công quân sự tiếp tục diễn ra, nhiều người thừa nhận người dân Mỹ cũng đang ngày càng mất kiên nhẫn với cuộc chiến.

Khi rời Islamabad vào sáng 12-4, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói rằng ông đã đưa ra một đề nghị "tốt nhất và cuối cùng", ngụ ý rằng vẫn còn thời gian đàm phán.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cùng các quan chức Pakistan và Mỹ trước khi ông rời Pakistan ngày 12-4 sau cuộc đàm phán với Iran. Ảnh: Pool/Jacquelyn Martin

Một nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận tiết lộ với CNN rằng các quan chức của chính quyền ông Trump đang bàn nội bộ về chi tiết – cả ngày giờ và địa điểm - cho một cuộc gặp trực tiếp thứ hai với phía Iran trước khi thỏa thuận ngừng bắn hết hạn vào ngày 21-4. Islamabad và Geneva được xem xét như những lựa chọn tiềm năng cho vòng đàm phán tiếp theo. Theo thông tin một nhà báo của The Atlantic thu thập được, khả năng cuộc gặp sẽ diễn ra vào ngày 16-4.

Tùy thuộc vào tiến trình đàm phán trong những ngày tới, Mỹ và Iran có thể gia hạn thời hạn ngừng bắn để có thêm thời gian. Theo Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan ngày 13-4, thỏa thuận ngừng bắn hiện tại giữa Mỹ và Iran có thể được gia hạn thêm 45-60 ngày để cho phép các cuộc đàm phán tiếp tục.

Có thỏa hiệp được không?

Bên cạnh thông tin tích cực về triển vọng đàm phán, vẫn còn đó sự băn khoăn liệu cuộc gặp tới có mang lại được thỏa thuận giúp chấm dứt cuộc chiến, khi giữa hai bên còn có quá nhiều khác biệt. Trong đó, khác biệt lớn nhất liên quan chương trình hạt nhân của Iran.

CNN dẫn nguồn tin quan chức Nhà Trắng rằng các điều khoản không thể thương lượng bao gồm việc Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium; tháo dỡ các cơ sở làm giàu hạt nhân chính của nước này, vốn bị hư hại nặng trong một cuộc không kích của Mỹ hồi tháng 6; giao nộp hơn 400 kg uranium được làm giàu cao được cho là đang chôn dưới lòng đất.

Bất đồng hạt nhân dường như không thay đổi so với trước khi chiến tranh bắt đầu. Chính việc Iran từ chối từ bỏ làm giàu uranium và giao nộp 400 kg uranium gần cấp độ chế tạo bom hạt nhân đã khiến vòng đàm phán trước khi chiến sự nổ ra, do hai đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn đầu, bị đình trệ.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif (bên phải) nói chuyện với Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, trong cuộc gặp trước thềm cuộc đàm phán hòa bình Mỹ-Iran tại Islamabad (Pakistan) hôm 11-4. Ảnh: Văn phòng Thủ tướng Pakistan/AFP

Trao đổi với đài Fox News ngày 13-4, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nhìn nhận đã có một số tín hiệu tích cực khi Iran đã tiến gần hơn đến lập trường của Mỹ tại lần gặp ở Islamabad và “tôi thực sự tin rằng một thỏa thuận lớn hoàn toàn có thể đạt được”. Dù thế ông Vance vẫn cương quyết rằng Mỹ cần một cam kết dứt khoát từ Iran rằng họ sẽ không phát triển vũ khí hạt nhân.

Hôm 13-4, ông Trump cũng nói cương quyết rằng "Iran sẽ không có vũ khí hạt nhân" và tin rằng Iran cuối cùng sẽ đồng ý với điều đó, cho biết phía Iran đã gọi điện cho chính quyền ông và nói rằng "họ rất muốn đạt được một thỏa thuận".

Tuy nhiên, xét đến việc Iran từng phản đối một số yêu cầu của Mỹ trước đây, không rõ liệu Tehran có chấp nhận yêu cầu của ông Trump hay không, ngay cả khi Mỹ tăng áp lực với việc phong tỏa các cảng của Iran ở eo biển Hormuz từ sáng 13-4. Theo các nguồn tin quan chức Mỹ, Tổng thống Trump và Phó Tổng thống JD Vance tin rằng lệnh phong tỏa các cảng của Iran ở eo biển Hormuz là một chiến thuật gây áp lực nhằm buộc Iran quay trở lại đàm phán một cách hòa giải hơn. Ông Trump muốn ngăn chặn Iran sử dụng eo biển Hormuz như một đòn bẩy đàm phán và đang cân nhắc việc nối lại các cuộc tấn công nếu lệnh phong tỏa của Mỹ ở eo biển Hormuz không khiến Iran thay đổi lập trường.

Theo các quan chức Mỹ, hai nước đều đã đồng ý rằng Iran sẽ tạm dừng việc làm giàu uranium, nhưng chưa thống nhất được thời hạn tạm dừng. Theo một nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận, tại Islamabad cuối tuần rồi, các nhà đàm phán Mỹ đề xuất Iran chấp nhận tạm ngừng làm giàu uranium trong 20 năm. Iran đã đáp lại bằng đề xuất tạm ngừng trong 5 năm, Mỹ không đồng ý.

Vẫn chưa rõ liệu đề xuất trước đó, theo đó Mỹ sẽ cung cấp nhiên liệu hạt nhân cho Iran trong một thập niên để đổi lấy việc Tehran ngừng mọi hoạt động làm giàu uranium, có còn được xem xét hay không.

Một rào cản đang chắn trước hai nước lúc này mà giới quan sát và cả Iran đều đã đề cập là lòng tin. Từ trước khi cuộc đàm phán ở Pakistan diễn ra, Chủ tịch Quốc hội Iran kiêm trưởng phái đoàn đàm phán phía Iran - ông Mohammad Bagher Ghalibaf nhấn mạnh rằng “chúng tôi có thiện chí và quyết tâm cần thiết, nhưng do kinh nghiệm từ hai cuộc chiến trước đó, chúng tôi không tin tưởng phía đối phương”. Sau khi cuộc đàm phán kết thúc, ông Ghalibaf kết luận rằng “phía đối phương cuối cùng đã không giành được lòng tin của phái đoàn Iran trong vòng đàm phán này”.

Ngoài ra, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cảnh báo rằng Israel vẫn là "một yếu tố" có thể làm gián đoạn các cuộc đàm phán, song "hy vọng rằng, với sự hỗ trợ của các nhà trung gian và các quốc gia khác, chúng ta sẽ cố gắng vượt qua khó khăn này”.