Nâng cao năng lực dự báo chiến lược để đối ngoại luôn 'đi trước mở đường'

Nhiệm vụ "trọng yếu, thường xuyên"

Hội nghị quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị về triển khai đường lối đối ngoại Đại hội XIV của Đảng, sáng 11/6/2026. Ảnh: Phương Hoa/TTXVN

Nghị quyết số 06-NQ/TW là sự cụ thể hóa những chủ trương, đường lối đã được Đại hội lần thứ XIV của Đảng xác định, thể hiện tư tưởng và tầm nhìn của Đảng về đối ngoại nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Lần đầu tiên đối ngoại được xác định là nhiệm vụ "trọng yếu, thường xuyên" bên cạnh nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Đây là bước phát triển lớn về tư duy lãnh đạo của Đảng, theo đó, đối ngoại trở thành một phương thức quan trọng, một nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ và phát triển đất nước.

Tiến sĩ Trịnh Quốc Việt, Phó Trưởng ban Nghiên cứu lý luận bảo vệ Tổ quốc và xây dựng nền quốc phòng (Viện Khoa học xã hội và nhân văn quân sự, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng) phân tích, tình hình thế giới đang diễn biến nhanh chóng, phức tạp và khó dự báo. Những điểm nóng xung đột chưa có dấu hiệu chấm dứt; xu hướng phân cực, tập hợp lực lượng mới cùng với các biện pháp cấm vận, trừng phạt kinh tế làm gia tăng tính bất ổn của quan hệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc duy trì thế cân bằng chiến lược, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc và giữ vững đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ đặt ra những yêu cầu rất cao đối với công tác đối ngoại.

Bên cạnh đó, các thách thức an ninh phi truyền thống tiếp tục gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tác động. Đặc điểm của các thách thức này là diễn biến nhanh, vượt qua biên giới quốc gia và khó dự báo chính xác, khiến công tác đối ngoại phải thường xuyên thích ứng với những tình huống mới.

Đồng thời, sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số và trí tuệ nhân tạo cũng làm gia tăng nguy cơ chiến tranh thông tin, tin giả và các hoạt động chống phá trên không gian mạng, tác động đến an ninh tư tưởng và ổn định xã hội.

Về năng lực nội tại, Tiến sĩ Trịnh Quốc Việt cho rằng công tác nghiên cứu, công tác dự báo chiến lược tuy đã có nhiều tiến bộ nhưng vẫn còn những hạn chế nhất định. Chất lượng dự báo trong một số lĩnh vực chưa theo kịp sự biến động quá nhanh của tình hình thế giới, khu vực; khả năng phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn có lúc, có nơi chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn.

Chia sẻ quan điểm, Trung tá, Tiến sĩ Phạm Văn Long, giảng viên Khoa Triết học Mác - Lênin, Trường Sĩ quan Chính trị (Bộ Quốc phòng) cho rằng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt đang làm thu hẹp không gian ngoại giao cân bằng. Các điểm nóng bùng phát nhanh, diễn biến phức tạp và khó lường; an ninh mạng, suy thoái chuỗi cung ứng tác động trực tiếp, xuyên biên giới với tốc độ rất nhanh; luật pháp quốc tế bị thách thức bởi tư duy cường quyền, gây bất lợi cho ngoại giao hòa bình... Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ am hiểu sâu, tinh thông pháp lý quốc tế và địa bàn chuyên biệt còn mỏng...

Nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo chiến lược

Tiến sĩ Đào Ngọc Báu - Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) trả lời phỏng vấn TTXVN. Ảnh tư liệu: Văn Điệp/TTXVN

Để đối ngoại thực sự phát huy vai trò “đi trước mở đường”, góp phần bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, Tiến sĩ Đào Ngọc Báu - Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng đối ngoại phải kịp thời nhận diện các biến động lớn của môi trường quốc tế, những điều chỉnh chính sách của các đối tác, nhất là các nước lớn, cũng như những xu hướng mới về kinh tế, an ninh, công nghệ để tham mưu cho Đảng, Nhà nước các bước đi phù hợp, không để bị động, bất ngờ.

Đồng thời, cần tăng cường sự gắn kết giữa đối ngoại với quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội. Ngay từ khâu xây dựng chủ trương, chính sách, các cơ quan cần trao đổi, phối hợp chặt chẽ để các quyết sách vừa phục vụ tốt mục tiêu phát triển, vừa bảo đảm yêu cầu giữ vững độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia.

Đồng tình với nhận định trên, Trung tá, Tiến sĩ Phạm Văn Long cho rằng cần định vị chiến lược cân bằng, chủ động đan xen lợi ích và kiên định nguyên tắc “không chọn bên” trong quan hệ với các nước lớn. Đặc biệt, cần nâng tầm ngoại giao đa phương, chuyển từ “tham gia” sang “chủ động đóng góp, định hình và dẫn dắt” tại các diễn đàn quốc tế; nâng cao năng lực phân tích chiến lược, xây dựng các kịch bản từ sớm nhằm tránh bị động, bất ngờ; đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa đối ngoại, quốc phòng và an ninh.

Tiến sĩ Trịnh Quốc Việt cho biết, trước thực tiễn này, đối ngoại cần nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo chiến lược, kịp thời nhận diện các xu hướng phát triển của tình hình thế giới và khu vực, đặc biệt là những tác động từ cạnh tranh nước lớn, các điểm nóng xung đột và những nguy cơ đe dọa đến lợi ích quốc gia - dân tộc.

Đây cũng là quan điểm được Đại hội XIV của Đảng xác định: “Tiếp tục phát huy vai trò tiên phong của đối ngoại, phối hợp chặt chẽ với quốc phòng, an ninh, các ngành, các cấp, các địa phương chủ động ngăn ngừa các nguy cơ chiến tranh, xung đột, tạo lập và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, bảo vệ vững chắc Tổ quốc”, qua đó góp phần bảo vệ đất nước từ sớm, từ xa.

Bên cạnh đó, tiếp tục kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế; xử lý hài hòa quan hệ với các nước lớn, đối tác chiến lược và các nước láng giềng trên cơ sở bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia - dân tộc, đồng thời góp phần giữ vững cân bằng chiến lược, tránh để đất nước rơi vào thế đối đầu, bị lôi kéo hoặc phụ thuộc vào bất kỳ bên nào.

Theo Tiến sĩ Trịnh Quốc Việt, cần phát huy hiệu quả sức mạnh tổng hợp của ba trụ cột: đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân; gắn kết chặt chẽ đối ngoại với quốc phòng, an ninh và các lĩnh vực khác trong chiến lược phát triển đất nước. Qua đó, bảo đảm đối ngoại không chỉ là công cụ mở rộng hợp tác quốc tế mà còn là “tuyến phòng thủ từ sớm, từ xa”, góp phần ngăn ngừa nguy cơ xung đột, xử lý tranh chấp, bất đồng bằng biện pháp hòa bình, bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Ngoài ra, đối ngoại cần chủ động tham gia và phát huy vai trò tại các cơ chế song phương, đa phương, góp phần nâng cao vị thế, uy tín quốc tế của Việt Nam; đồng thời tranh thủ các nguồn lực bên ngoài phục vụ phát triển đất nước, tăng cường khả năng ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống. Điều này được Đại hội XIV nhấn mạnh với yêu cầu “tranh thủ các nguồn lực và điều kiện thuận lợi bên ngoài cho sự phát triển đất nước”.

Các ý kiến cho rằng, trước hết cần tạo đột phá trong công tác nghiên cứu, dự báo chiến lược và tham mưu đối ngoại. Theo đó, xây dựng các trung tâm nghiên cứu chiến lược hiện đại, tăng cường kết nối giữa các cơ quan đối ngoại, quốc phòng, an ninh, kinh tế với các viện nghiên cứu, trường đại học; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ số trong phân tích, dự báo tình hình quốc tế. Qua đó, giúp phát hiện sớm các nguy cơ, tận dụng cơ hội và xu hướng phát triển mới để tham mưu kịp thời, hiệu quả cho Đảng và Nhà nước.

Cùng với đó, tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ đối ngoại có trình độ cao, chuyên nghiệp, bản lĩnh và hiện đại. Cán bộ đối ngoại không chỉ vững vàng về bản lĩnh chính trị, nắm chắc đường lối đối ngoại của Đảng mà còn phải có kiến thức chuyên sâu về luật pháp quốc tế, kinh tế, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, ngoại ngữ và kỹ năng đàm phán song phương, đa phương.

Các cơ quan đối ngoại cần ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành, chia sẻ dữ liệu và cung cấp dịch vụ công; phát triển ngoại giao số, ngoại giao công chúng và truyền thông đối ngoại trên các nền tảng số nhằm lan tỏa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, đấu tranh phản bác thông tin sai trái, thù địch và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia…