Nâng cao năng lực làm chủ khoa học và công nghệ biển
Thực hiện mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tập trung triển khai các nhiệm vụ nâng cao năng lực nghiên cứu, ưu tiên làm chủ công nghệ biển thế hệ mới và thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị biển.

Nhà khoa học Việt Nam và Liên bang Nga trên Tàu Viện sĩ Oparin, năm 2025. (Ảnh: VAST)
Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, Tiến sĩ Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ), đã chia sẻ những kết quả nổi bật và định hướng phát triển khoa học, công nghệ biển trong giai đoạn tới.
Phóng viên: Thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã triển khai nhiều chương trình nghiên cứu phục vụ phát triển bền vững kinh tế biển. Xin ông cho biết những kết quả nổi bật, nhất là các đóng góp có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế biển và bảo vệ lợi ích quốc gia trên biển?
Tiến sĩ Trần Quốc Cường: Thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển bền vững kinh tế biển, Bộ Khoa học và Công nghệ đã đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ biển.
Trong đó, Chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia KC.09/16-20 đã hoàn thành 41 đề tài với tổng kinh phí 317,3 tỷ đồng, tạo ra nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị, gồm 163 bài báo đăng trên các tạp chí quốc tế thuộc danh mục ISI/Scopus; được cấp 6 bằng độc quyền giải pháp hữu ích, một bằng độc quyền giống cây trồng; trực tiếp đào tạo 54 tiến sĩ và 84 thạc sĩ.
Tiếp nối những kết quả này, Chương trình KC.09/21-30 về nghiên cứu khoa học và công nghệ phục vụ phát triển bền vững kinh tế biển tập trung vào những vấn đề thực tiễn như bảo vệ hành lang bờ biển, phục hồi rừng ngập mặn, dự báo ngư trường, phát triển đô thị đảo bền vững và bảo tồn hệ sinh thái biển. Năm 2024, Bộ đã tuyển chọn 20 nhiệm vụ, ký hợp đồng triển khai 16 nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2024-2028 với tổng kinh phí 109,9 tỷ đồng.
Cùng với nghiên cứu ứng dụng, hoạt động nghiên cứu cơ bản về khoa học biển cũng được chú trọng. Giai đoạn 2020-2023, đã triển khai 14 nhiệm vụ cấp quốc gia thuộc Chương trình phát triển khoa học cơ bản, với kinh phí gần 90 tỷ đồng. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia cũng ưu tiên tài trợ 159 đề tài nghiên cứu cơ bản thuộc lĩnh vực khoa học Trái đất và khoa học biển. Theo kết quả tổng hợp, khoa học biển Việt Nam duy trì vị trí trong nhóm 40-45 thế giới và nhóm 3-4 khu vực ASEAN trên bảng xếp hạng Scimago.
Đáng chú ý, nhiều kết quả nghiên cứu đã có những đóng góp thiết thực đối với phát triển kinh tế-xã hội, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và lợi ích quốc gia trên biển.
Trong đó, các nhà khoa học thuộc Chương trình khoa học và công nghệ biển cấp quốc gia đã hoàn thành việc tính toán, chính xác hóa phương án thềm lục địa mở rộng của Việt Nam trên Biển Đông với tổng diện tích 123.500km², tăng gần 45.000km² so với phương án công bố năm 2009, góp phần cung cấp cơ sở khoa học, pháp lý phục vụ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Việt Nam trên biển theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982. Đồng thời, đã xây dựng hai bộ hồ sơ pháp lý và các kịch bản chuyên biệt phục vụ bảo vệ chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
Trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, Bộ đã duy trì hoạt động của mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia với một trung tâm điều hành và 11 trạm quan trắc tự động trực tuyến tại các địa bàn trọng yếu. Các nghiên cứu đã góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu phông phóng xạ quốc gia với gần 500.000 trường dữ liệu, 77 bản đồ chuyên đề phông phóng xạ biển. Bên cạnh đó, công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý được ứng dụng để xây dựng bản đồ phân vùng rủi ro rác thải nhựa trên toàn Biển Đông, tỷ lệ 1/500.000, phục vụ công tác quản lý và giám sát môi trường biển.
Đối với khai thác tài nguyên và phát triển công nghệ biển sâu, lần đầu tiên các nhà khoa học Việt Nam đã khoanh vùng, xác định 20 khu vực có tiềm năng khí hydrate dưới đáy biển sâu, với tổng diện tích khoảng 12.000km², dự báo tiềm năng khoảng 4.400km³ khí methane. Trong lĩnh vực dầu khí, một số hóa phẩm chuyên dụng do Việt Nam nghiên cứu, sản xuất đã góp phần nâng cao hiệu quả khai thác. Đáng chú ý, việc làm chủ công nghệ thiết kế, chế tạo giàn khoan tự nâng Tam Đảo 05 với tỷ lệ nội địa hóa khoảng 40% đã góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của ngành công nghiệp dầu khí trong nước.
Nhiều kết quả nghiên cứu cũng được ứng dụng trực tiếp vào đời sống và sản xuất tại các địa phương ven biển. Tiêu biểu là công nghệ đê trụ rỗng tiêu tán năng lượng sóng, cấu kiện bê tông cốt phi kim chống ăn mòn nước biển phục vụ bảo vệ bờ biển; các hệ thống lọc nước biển, nước nhiễm mặn sử dụng năng lượng tái tạo cấp nước sinh hoạt cho người. Bên cạnh đó, các mô hình nuôi trồng rong biển và ứng dụng công nghệ trong sản xuất thủy sản cũng góp phần mở rộng khả năng khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên biển…

Tiến sĩ Trần Quốc Cường, Vụ trưởng Vụ Khoa học Xã hội và Tự nhiên (Bộ Khoa học và Công nghệ). (Ảnh: MOST)
Phóng viên: Bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn một số nhiệm vụ nghiên cứu biển chậm tiến độ, hiệu quả ứng dụng chưa như kỳ vọng. Từ thực tiễn triển khai, theo ông, đâu là những vấn đề cần thay đổi trong phương thức tổ chức và quản lý các nhiệm vụ khoa học và công nghệ biển?
Tiến sĩ Trần Quốc Cường: Qua tổng kết quá trình triển khai, chúng tôi nhận thấy một số nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và điều tra cơ bản biển còn chậm tiến độ, đặc biệt là các nhiệm vụ liên quan khảo sát thực địa biển xa, nghiên cứu địa chất, khoáng sản biển sâu và ứng dụng công nghệ ở quy mô sản xuất.
Một số mô hình thử nghiệm tại khu vực ven biển cũng chưa đạt kết quả như kỳ vọng do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Điều này cho thấy nghiên cứu khoa học biển có những đặc thù riêng, nhất là mức độ rủi ro cao, chi phí khảo sát lớn và thời gian triển khai kéo dài.
Nguyên nhân còn xuất phát từ việc các nhiệm vụ nghiên cứu trước đây có tình trạng phân tán, thiếu những chương trình đủ quy mô để giải quyết các vấn đề liên ngành, liên vùng. Hạ tầng nghiên cứu, tàu khảo sát biển sâu và hệ thống thiết bị quan trắc chưa đồng bộ, trong khi cơ chế tài chính công chưa thật sự phù hợp với tính chất mạo hiểm của hoạt động nghiên cứu biển sâu.
Từ thực tiễn đó, bài học quan trọng là cần chuyển mạnh từ việc triển khai các đề tài riêng lẻ sang giải quyết những bài toán lớn của quốc gia. Các chương trình nghiên cứu phải có quy mô phù hợp, được tổ chức trong thời gian đủ dài, đồng thời xác định rõ sản phẩm đầu ra có thể đo lường, đánh giá.
Một yêu cầu quan trọng khác là thay đổi phương thức hình thành và triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, trong đó doanh nghiệp và địa phương tham gia ngay từ đầu, từ xác định nhu cầu, đặt hàng, đồng tài trợ đến thử nghiệm, ứng dụng kết quả.
Đặc biệt, cần coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược phục vụ quản trị biển hiện đại, ưu tiên xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông, bản đồ số đại dương và các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Phóng viên: Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành kế hoạch triển khai Nghị quyết số 218/NQ-CP của Chính phủ. Xin ông cho biết những nhiệm vụ trọng tâm mà Bộ sẽ ưu tiên thực hiện trong thời gian tới?
Tiến sĩ Trần Quốc Cường: Để xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, một trong những yêu cầu quan trọng là nâng cao năng lực nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ khoa học, công nghệ biển. Với tinh thần “Muốn trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam trước hết phải trở thành quốc gia mạnh về tri thức biển, dữ liệu biển và công nghệ biển”, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định những nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo chuyển biến trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển.
Bộ sẽ xây dựng cơ chế, chính sách ưu tiên đầu tư, phát triển một số tổ chức nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển thuộc nhóm dẫn đầu khu vực ASEAN vào năm 2030.
Cùng với việc nâng cao năng lực các tổ chức nghiên cứu, Bộ sẽ triển khai các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia về nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao và làm chủ công nghệ biển thế hệ mới. Trong đó, ưu tiên nguồn lực cho công nghệ biển sâu, công nghệ khai thác tài nguyên, công nghệ sinh học biển xanh và những giải pháp phục vụ phát triển các ngành kinh tế biển mới.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là thúc đẩy phát triển công nghiệp hạ tầng cáp ngầm biển dung lượng lớn, tốc độ cao và siêu tốc; nghiên cứu công nghệ xây dựng trung tâm dữ liệu dưới biển. Đồng thời, Bộ sẽ phối hợp các cơ quan liên quan xây dựng, hoàn thiện hệ thống dữ liệu biển quốc gia, bản đồ số biển và đại dương, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số tiên tiến trong quản trị, quan trắc, giám sát biển.
Các nhiệm vụ sẽ được triển khai theo lộ trình cụ thể, gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và kết quả đầu ra, nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tạo nền tảng phát triển khoa học, công nghệ biển trong dài hạn.

Một hoạt động nghiên cứu tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. (Ảnh: VAST)
Phóng viên: Để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và công nghệ biển, Bộ có kế hoạch gì trong việc rà soát, phát triển hệ thống các tổ chức nghiên cứu, đồng thời tập trung nguồn lực đầu tư cho lĩnh vực này trong thời gian tới?
Tiến sĩ Trần Quốc Cường: Theo kế hoạch, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ chủ trì, phối hợp các bộ, ngành, địa phương tiến hành rà soát, đánh giá toàn diện hệ thống nghiên cứu, đào tạo nhân lực về biển và đại dương. Nội dung rà soát tập trung vào năng lực nghiên cứu, đội ngũ nhân lực, cơ sở vật chất, trang thiết bị và các điều kiện phục vụ nghiên cứu khoa học và công nghệ biển hiện đại.
Trên cơ sở kết quả đánh giá, Bộ sẽ đề xuất lộ trình phát triển hệ thống nghiên cứu và đào tạo nhân lực biển đến năm 2045; đồng thời xây dựng cơ chế, chính sách ưu tiên hỗ trợ một số tổ chức nghiên cứu, ứng dụng công nghệ biển, đại dương và khai thác biển sâu hiện đại, hướng tới mục tiêu hình thành các tổ chức nghiên cứu thuộc nhóm dẫn đầu khu vực ASEAN.
Về nguồn lực đầu tư, Bộ định hướng ưu tiên bố trí vốn sự nghiệp khoa học hằng năm và nguồn vốn đầu tư công trung hạn nhằm nâng cao tiềm lực công nghệ, phát triển hạ tầng nghiên cứu biển sâu, hiện đại hóa các phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ nghiên cứu biển hiện đại, lưỡng dụng.
Thông qua Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, Bộ sẽ triển khai các hoạt động tài trợ, hỗ trợ ưu tiên đối với các tổ chức nghiên cứu và những chương trình, nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển, làm chủ công nghệ tiên tiến về biển và đại dương đến năm 2030.
Bộ cũng định hướng thúc đẩy hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo biển quốc gia, tăng cường kết nối các tổ chức nghiên cứu, trường đại học, trung tâm đổi mới sáng tạo với doanh nghiệp và thị trường khoa học, công nghệ. Đồng thời, thí điểm cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với những công nghệ biển thế hệ mới, mô hình chuyển đổi xanh và các lĩnh vực kinh tế biển mới.
Cùng với đó, Bộ sẽ phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng, triển khai các chính sách thu hút, phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển chất lượng cao, bảo đảm sự gắn kết giữa phát triển tổ chức nghiên cứu, đầu tư hạ tầng và đào tạo nhân lực.
Phóng viên: Bên cạnh việc nâng cao năng lực nghiên cứu, Bộ xác định những lĩnh vực công nghệ biển nào cần ưu tiên làm chủ trong giai đoạn tới?
Tiến sĩ Trần Quốc Cường: Trong giai đoạn tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tập trung xây dựng, triển khai các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia nhằm nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao, phát triển và từng bước làm chủ những công nghệ tiên tiến về biển và đại dương thế hệ mới.
Trọng tâm là ưu tiên nguồn lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia để nghiên cứu, làm chủ công nghệ biển sâu, công nghệ khai thác tài nguyên và đại dương dưới lòng đất biển, công nghệ sinh học biển xanh; đồng thời khuyến khích phát triển các công nghệ lưỡng dụng biển hiện đại.
Đối với các ngành kinh tế biển xanh, Bộ sẽ thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao công nghệ phục vụ nuôi biển công nghệ cao, phát triển y-dược liệu biển, công nghệ sinh học biển và khử mặn nước biển quy mô công nghiệp. Các lĩnh vực năng lượng mới như điện sóng, điện gió ngoài khơi, sản xuất amoniac xanh và hydrogen cũng được xác định là những hướng nghiên cứu, phát triển công nghệ cần ưu tiên thúc đẩy.
Bên cạnh đó, Bộ sẽ phối hợp các bộ, ngành, địa phương thúc đẩy nghiên cứu công nghệ phục vụ hình thành chuỗi công nghiệp và dịch vụ hạ tầng cáp ngầm biển dung lượng lớn, tốc độ cao và siêu tốc, từ sản xuất, thiết kế, thi công, lắp đặt đến vận hành, bảo trì.
Đồng thời, Bộ sẽ xây dựng, ban hành hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia phục vụ phát triển chuỗi công nghiệp cáp ngầm biển; thúc đẩy hình thành các trung tâm dữ liệu ven biển theo quy hoạch, chiến lược được phê duyệt và nghiên cứu công nghệ xây dựng trung tâm dữ liệu dưới biển.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là phối hợp Bộ Công an, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng, hoàn thiện hệ thống tích hợp, chia sẻ cơ sở dữ liệu số biển quốc gia và bản đồ số biển, đại dương; đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám và Internet vạn vật trong quản trị biển hiện đại, quan trắc, giám sát biển thông minh, phục vụ dự báo, cảnh báo thiên tai.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!

