Nâng cao năng lực nhận diện và truyền thông về ô nhiễm không khí

Hội nghị tập huấn nhằm trang bị kiến thức và nâng cao năng lực quản lý, khai thác dữ liệu, truyền thông về chất lượng không khí cho cán bộ cơ sở cùng các đơn vị liên quan. Ảnh: Duy Anh

Hội nghị có sự tham dự của đại diện các sở, ngành, đơn vị liên quan; cán bộ, công chức phụ trách công tác môi trường tại UBND các xã, phường; phóng viên, biên tập viên các cơ quan báo chí cùng các chuyên gia.

Theo Ban tổ chức, chương trình hướng tới thống nhất nhận thức khoa học về ô nhiễm không khí, nguồn phát thải, dữ liệu quan trắc, chỉ số chất lượng không khí (AQI) và tác động đối với sức khỏe. Qua đó, nâng cao trách nhiệm phối hợp, cung cấp và truyền thông thông tin của cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và báo chí.

Một thông điệp được nhấn mạnh tại hội nghị là ô nhiễm không khí cần được nhìn nhận trên cơ sở dữ liệu, đúng phạm vi và đúng bối cảnh. Một giá trị AQI hoặc nồng độ PM2.5 ghi nhận tại một trạm, trong một thời điểm không mặc nhiên đại diện cho chất lượng không khí của toàn thành phố. Thông tin quan trắc thực tế cũng cần được phân biệt với thông tin dự báo.

Vì vậy, việc “đọc đúng dữ liệu” và “truyền thông đúng dữ liệu” có ý nghĩa quan trọng, giúp cung cấp thông tin dễ hiểu, nhất quán, hữu ích cho người dân; đồng thời hạn chế tình trạng suy rộng từ một con số riêng lẻ hoặc đưa ra kết luận khi chưa có đủ căn cứ.

Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Lê Thanh Thủy phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: PV

Hội nghị được tổ chức trong bối cảnh Hà Nội đang tăng cường các giải pháp kiểm soát ô nhiễm không khí, nhất là trước mùa Đông - Xuân, thời điểm điều kiện khí tượng có thể làm hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm.

Theo số liệu tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, từ ngày 1-1 đến 11-8-2026, tỷ lệ số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 73,28%; giá trị PM2.5 trung bình trong thời gian này là 40,95µg/m³. Chất lượng không khí có thể biến động đáng kể theo thời gian, không gian, cường độ hoạt động của các nguồn phát thải và điều kiện khí tượng.

Nhận diện đúng nguồn gây ô nhiễm

Trình bày chuyên đề “Nhận diện ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Đặc trưng nguồn gây ô nhiễm, diễn biến và tác động sức khỏe”, GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, tập trung làm rõ khái niệm chất lượng không khí; diễn biến chất lượng không khí tại Hà Nội; tác động của ô nhiễm đối với sức khỏe và vai trò của kiểm kê phát thải trong công tác quản lý.

Các nguồn gây ô nhiễm không khí gồm nguồn tự nhiên, nguồn phát sinh từ hoạt động của con người và khí thải phát tán/rò rỉ. Trong công tác quản lý, nguồn thải có thể được phân thành nguồn điểm như các cơ sở sản xuất công nghiệp; nguồn di động từ hoạt động giao thông; nguồn điện từ xây dựng, sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và các hoạt động đốt mở.

GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, trình bày chuyên đề tại Hội nghị. Ảnh: Nguyễn Hương

Thực tế cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Số liệu công bố tại Hội nghị liên vùng ngày 4-6-2026 cho thấy, bụi thứ cấp đóng góp khoảng 27% lượng PM2.5; giao thông vận tải 23%; xây dựng và bụi đường 20%; đốt mở 12%; công nghiệp 10% và các nguồn khác khoảng 8%. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm soát đồng thời nhiều nhóm nguồn phát thải, thay vì chỉ tập trung vào một hoạt động riêng lẻ.

Đại biểu đến từ các xã giao lưu cùng diễn giả tại Hội nghị. Ảnh: Duy Anh

Một nội dung được các chuyên gia lưu ý là vai trò của cấp xã, phường trong rà soát, nắm bắt các nguồn phát thải trên địa bàn. Dữ liệu từ cơ sở là đầu vào quan trọng để thành phố thực hiện kiểm kê, xây dựng bản đồ phát thải, xác định các khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp.

Các chuyên gia cũng phân tích tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe con người. Bụi mịn PM2.5 có thể đi sâu vào phổi và hệ tim mạch, liên quan đến các bệnh về tim, phổi và ung thư. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim, phổi mạn tính là những nhóm cần được ưu tiên bảo vệ khi chất lượng không khí suy giảm.

Đọc đúng dữ liệu, truyền thông có căn cứ

Trong chuyên đề về nồng độ chất ô nhiễm, chỉ số chất lượng không khí và thông tin dự báo, PGS.TS Lý Bích Thủy hướng dẫn đại biểu phân biệt nồng độ các chất ô nhiễm với chỉ số AQI; cách đọc AQI theo giờ, theo ngày và khai thác thông tin dự báo.

PGS.TS. Lý Bích Thuỷ chia sẻ về cách đọc đúng thông tin chất lượng không khí. Ảnh: Duy Anh

Chỉ số AQI là chỉ số được tính toán từ các thông số quan trắc chất ô nhiễm trong không khí, nhằm cho biết tình trạng chất lượng không khí và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe con người trên một thang điểm. AQI giờ và AQI ngày có khoảng thời gian đại diện khác nhau; chỉ số tại mỗi trạm phản ánh chất lượng không khí ở khu vực tương ứng, không thể tự động suy rộng cho toàn thành phố.

Khi khai thác dữ liệu, cán bộ quản lý và người làm báo cần kiểm tra rõ nguồn thông tin, vị trí trạm đo, thời điểm công bố, loại chỉ số theo giờ hay theo ngày; đồng thời phân biệt dữ liệu quan trắc với thông tin dự báo. Dự báo chất lượng không khí có vai trò cảnh báo sớm nhưng vẫn có mức độ sai số tương tự dự báo thời tiết.

Hội nghị cũng dành thời gian trao đổi, giải đáp các tình huống thường gặp trong quá trình tiếp nhận, giải thích và truyền tải thông tin về ô nhiễm không khí. Qua đó, cán bộ cơ sở, cơ quan chuyên môn và báo chí có thêm kỹ năng khai thác dữ liệu, kiểm chứng nguồn tin, truyền tải cảnh báo phù hợp, tránh gây hoang mang hoặc đưa ra những kết luận đơn giản về nguyên nhân ô nhiễm.

Việc “đọc đúng dữ liệu” và “truyền thông đúng dữ liệu” có ý nghĩa quan trọng, giúp cung cấp thông tin dễ hiểu, nhất quán, hữu ích cho người dân. Ảnh: PV

Chương trình tập huấn nhấn mạnh chuỗi thông tin xuyên suốt từ nhận diện nguồn phát thải, quan trắc và đánh giá chất lượng không khí đến diễn giải dữ liệu, cung cấp thông tin và khuyến nghị cho cộng đồng. Dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt đúng bối cảnh, giải thích đúng ý nghĩa và chuyển thành thông tin giúp người dân chủ động lựa chọn biện pháp bảo vệ sức khỏe.

Thông qua hội nghị, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội hướng tới tăng cường sự thống nhất trong nhận thức và cách sử dụng dữ liệu chất lượng không khí giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và các cơ quan báo chí; qua đó nâng cao chất lượng phối hợp, cung cấp và truyền thông thông tin về ô nhiễm không khí trên địa bàn thành phố.