Nâng cao sức khỏe nhân dân và đổi mới mô hình phát triển quốc gia: Nhìn từ chính sách kiểm soát thuốc lá

Nguồn: Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược.

Ngày 06/10/2026, tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược đã tổ chức hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra”.

Phát biểu khai mạc tại hội thảo, ông Đặng Đức Anh, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho biết dù tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,8 tuổi, nhưng trung bình mỗi người vẫn phải sống chung với bệnh tật trong khoảng 10 năm. Khoảng cách lớn giữa việc “sống lâu” và “sống khỏe” đặt ra thách thức nặng nề đối với hệ thống y tế và nền kinh tế. Thuốc lá được chỉ ra là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu, nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh được, dẫn đến các căn bệnh không lây nhiễm.

KIỂM SOÁT THUỐC LÁ, GỠ BỎ GÁNH NẶNG KINH TẾ

Nhìn từ góc độ kinh tế - xã hội, thuốc lá đang để lại những hệ lụy khổng lồ. Theo số liệu của Bộ Y tế được công bố vào tháng 10/2024, hút thuốc lá gây ra hơn 100 nghìn ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Chỉ tính riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do hút thuốc lá chủ động và thụ động ước tính lên tới 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP của cả nước. Đáng chú ý, nguồn lực khổng lồ mất đi này cao gấp 5 lần so với tổng nguồn thu thuế từ thuốc lá mang lại. Việc tổn thất 1,14% GDP mỗi năm đang trực tiếp cản trở mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030, đồng thời kéo lùi các nỗ lực phát triển con người.

Hút thuốc lá còn làm suy giảm nghiêm trọng năng suất lao động. Các nghiên cứu chỉ ra rằng người đang hút thuốc có nguy cơ nghỉ làm cao hơn 33% so với người không hút, tương đương với việc nghỉ làm thêm 2,74 ngày mỗi năm. Chi phí tăng thêm trung bình cho mỗi nhân viên hút thuốc khiến doanh nghiệp phải tiêu tốn khoảng 5.816 USD mỗi năm (dao động từ 2.885 đến 10.125 USD), trong đó, hơn 50% chi phí (khoảng 3.077 USD) đến từ việc mất thời gian làm việc hiệu quả do nghỉ giữa giờ để hút thuốc.

Ở cấp độ hộ gia đình, thuốc lá là tác nhân trực tiếp đẩy nhiều người vào cảnh bần cùng. Thống kê năm 2018 cho thấy có 305.090 người (chiếm 0,31% dân số) bị đẩy vào tình trạng nghèo đói do chi tiêu cho thuốc lá, trong đó trẻ em chịu thiệt thòi lớn nhất khi chiếm tới 38,6% trong số những người bị đẩy vào nhóm nghèo. Vào năm 2020, ngân sách hộ gia đình dành 1,93% cho thuốc lá, điều này đã gây ra tác động lấn át nghiêm trọng, làm giảm tỷ trọng chi tiêu cho giáo dục và lương thực, thực phẩm. Tuy nhiên, các chính sách thuế đã cho thấy hiệu quả nhất định; sau đợt tăng thuế năm 2016, tác động lấn át chi tiêu giáo dục đã giảm từ 1,83 điểm % xuống chỉ còn 0,06 điểm %.

Trong bối cảnh dư địa tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên đang dần thu hẹp, cùng với quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, chất lượng con người (dựa trên sức khỏe, thể lực, trí lực) chính là nguồn lực quyết định năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Do đó, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã khẳng định quan điểm lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực. Để hiện thực hóa điều này, Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy “tập trung khám, chữa bệnh” sang “chủ động phòng bệnh”, lấy phòng bệnh làm ưu tiên.

Nguồn: Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược.

Theo đó, việc giảm thiểu tiêu thụ và tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ như thuốc lá, rượu bia là định hướng xuyên suốt. Mục tiêu đến năm 2030, tuổi thọ trung bình của người dân đạt 75,5 tuổi và số năm sống khỏe đạt tối thiểu 68 năm. Định hướng đến giai đoạn 2036-2045, theo Quyết định số 2977/QĐ-BYT, Việt Nam hướng tới tuổi thọ trung bình trên 80 tuổi và số năm sống khỏe tối thiểu trên 71 năm.

ÁP DỤNG THUẾ HỖN HỢP

Để đạt được những mục tiêu chiến lược nêu trên, Việt Nam đang chứng kiến những bước ngoặt lớn trong việc hoàn thiện khung pháp lý và chính sách thuế đối với mặt hàng thuốc lá. Một trong những dấu ấn quan trọng là việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024, chính thức cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bắt đầu từ ngày 01/01/2025.

Tiếp nối sau đó, Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/3/2026) đã đưa các mặt hàng này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh. Nghị định 371/2025/NĐ-CP cũng bổ sung chế tài xử phạt mạnh mẽ, bao gồm phạt tiền từ 3-5 triệu đồng đối với hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; phạt từ 5-10 triệu đồng nếu chứa chấp người khác sử dụng, đồng thời buộc tiêu hủy sản phẩm vi phạm.

Ngoài ra, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 đánh dấu sự chuyển đổi sang cơ cấu thuế hỗn hợp, áp dụng từ ngày 01/01/2027. Cơ cấu mới bao gồm thuế suất tỷ lệ 75% trên giá tính thuế cộng thêm mức thuế tuyệt đối tăng dần theo lộ trình. Cụ thể, thuế tuyệt đối sẽ khởi điểm ở mức 2.000 đồng/bao vào năm 2027, tăng dần lên 8.000 đồng/bao vào năm 2030 và đạt 10.000 đồng/bao từ năm 2031 trở đi. Mặc dù đây là một bước tiến tích cực, nhưng mức thuế tuyệt đối 10.000 đồng/bao vào năm 2031 vẫn còn thấp hơn so với mức 15.000 đồng/bao vào năm 2030 mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị nhằm đạt mục tiêu giảm tiêu dùng hiệu quả (thuế chiếm tối thiểu 75% giá bán lẻ).

Bên cạnh đó, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) cũng đã thành lập Quỹ Phòng bệnh. Quỹ này được hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có việc trích 2% giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng thuốc lá, nhằm hợp nhất Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá để tài trợ cho các hoạt động phòng chống bệnh không lây nhiễm và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Đặc biệt, dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại thuốc lá năm 2012 đang được trình Quốc hội xem xét, bổ sung các khái niệm mới về thiết bị điện tử, thuốc lá đặc chế, đồng thời tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.

Đánh giá tác động từ các kịch bản chính sách, báo cáo tại hội thảo, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho rằng việc tăng thuế thuốc lá là công cụ mang lại “lợi ích kép”. Khi áp dụng kịch bản thuế hỗn hợp tăng dần theo lộ trình từ 40% lên 70% giá bán lẻ (Kịch bản 3), tỷ lệ nghèo chung giảm 0,15 điểm % so với kịch bản cơ sở, trong đó các hộ gia đình có chủ hộ là nữ được ghi nhận có mức giảm nghèo lớn nhất. Kịch bản này cũng cho thấy khả năng giảm bất bình đẳng mạnh mẽ nhất. Nguồn thu tăng thêm từ thuế không chỉ bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn tạo nguồn lực tài chính đầu tư vào vốn con người thông qua các chương trình giáo dục, y tế và chuyển đổi nghề nghiệp (SDG).

Tuy nhiên, các đại biểu cũng lưu ý rằng việc Nghị quyết 19/2026/NQ-CP có hiệu lực từ ngày 29/4/2026 nhằm cắt giảm, bãi bỏ một số điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính liên quan đến cấp phép bán buôn, bán lẻ thuốc lá có thể làm suy giảm tác động của việc áp dụng thuế hỗn hợp. Do đó, các chuyên gia khuyến nghị cần sớm cập nhật đánh giá tác động kinh tế - xã hội của thuế hỗn hợp trong bối cảnh mới này.