Nâng giá trị nông sản vùng cao, mở đường giảm nghèo bền vững

Nằm ở độ cao trung bình trên 1.000m so với mực nước biển, Mộc Châu (Sơn La) hiện sở hữu trên 11.000 ha cây ăn quả các loại, cho tổng sản lượng bình lượng vượt mốc 55.000 tấn mỗi năm. Thế nhưng, áp lực tiêu thụ hoa quả tươi trong khoảng thời gian chính vụ ngắn ngủi từng là nỗi ám ảnh thường trực của chính quyền và người dân địa phương. Quả chín rộ không kịp tiêu thụ dẫn đến tình trạng bị ép giá, tổn thất sau thu hoạch lên tới hàng chục phần trăm.

Đầu tư công nghệ chế biến sâu

Nhận diện rõ điểm nghẽn này, HTX Nông nghiệp Quyết Thanh đã tiên phong tìm lối thoát bằng con đường chế biến. Ông Phạm Văn Quyết, Giám đốc HTX Nông nghiệp Quyết Thanh, nhớ lại thời điểm bước ngoặt: Đứng trước áp lực tiêu thụ hoa quả tươi chính vụ vô cùng gay gắt, năm 2020, HTX đã quyết định đầu tư hệ thống dây chuyền chế biến sấy khô các loại quả với công suất 1,2 tấn quả tươi/ngày. Đây chính là bước đi mang tính quyết định giúp giảm thiểu chi phí và tỷ lệ hao hụt trong quá trình vận chuyển, loại bỏ các khâu trung gian và hoàn toàn không bị phụ thuộc vào mùa vụ.

Hiệu quả từ sự mạo hiểm mang tính chiến lược ấy đã nhanh chóng khẳng định bằng những con số cụ thể. Sản phẩm sau chế biến đạt chất lượng vượt trội, giá trị thương mại nâng cao gấp nhiều lần so với bán tươi. Đến nay, HTX Quyết Thanh đã sở hữu 6 sản phẩm OCOP, trong đó có 4 sản phẩm đạt chứng nhận 4 sao (gồm mận sấy, chuối sấy, hồng sấy, xoài sấy) và 2 sản phẩm đạt 3 sao (đu đủ sấy dẻo, nước cốt chanh leo).

Sơ chế hồng giòn tại HTX Quyết Thanh.

Việc đưa công nghệ vào khâu sau thu hoạch không chỉ giải quyết triệt để bài toán tồn đọng nông sản mà còn mang lại nguồn thu nhập ổn định, giúp các thành viên HTX và nông dân địa phương yên tâm gắn bó lâu dài với các loại cây trồng đặc sản.

Cùng chung khát vọng đưa nông sản địa phương vươn xa, HTX Kinh doanh dịch vụ du lịch nông nghiệp Châu Mộc (phường Mộc Sơn) cũng đã đầu tư hệ thống kho lạnh bảo quản rộng hơn 100 m², kết hợp dàn máy sấy lạnh và nồi xào công nghiệp dung tích 200 lít. Nhờ hạ tầng chế biến đồng bộ, trung bình mỗi năm HTX đứng ra bao tiêu khoảng 200 tấn hoa quả tươi các loại cho bà con nông dân trong khu vực.

Anh Nguyễn Thành Trung, thành viên HTX Châu Mộc, chia sẻ, hoa quả khi được chế biến bằng phương pháp sấy lạnh tiên tiến sẽ giữ trọn vẹn màu sắc tự nhiên, độ tươi ngon cùng hàm lượng dinh dưỡng cao, vô cùng được người tiêu dùng trên thị trường ưa chuộng. Đặc biệt, HTX còn triển khai thành công dự án bảo quản mận hậu tươi bằng công nghệ sử dụng màng chuyên dùng. Giải pháp này giúp kéo dài thời gian bảo quản quả mận tươi lên tới 3 tháng, giảm áp lực tiêu thụ chính vụ và gia tăng giá trị kinh tế cho trái mận Mộc Châu lên đáng kể.

Có thể thấy, từ sự chủ động của các HTX, tư duy sản xuất nông nghiệp tại một số địa phương ở Sơn La đã chuyển dịch mạnh mẽ từ “chuyển động theo mùa vụ” sang “chủ động theo thị trường”. Sơn La hiện  cũng tích cực đẩy mạnh tuyên truyền, vận động các doanh nghiệp, HTX, cơ sở sản xuất ứng dụng khoa học công nghệ; cơ cấu lại hệ thống thu mua, chế biến và tiêu thụ; khuyến khích liên kết chuỗi giá trị gắn với vùng nguyên liệu tập trung chất lượng cao nhằm thúc đẩy xuất khẩu và xúc tiến thương mại.

Bí quyết bản địa với quy trình hiện đại

Nếu như ở một số HTX tại Sơn La, chế biến sâu là câu chuyện gạt bỏ gánh nặng cho trái cây tươi, thì tại vùng núi cao Hoàng Su Phì (Hà Giang), chế biến lại là hành trình hiện đại hóa nghề chăn nuôi gia súc truyền thống, biến những “tài nguyên thô” thành chuỗi tài sản có thương hiệu và giá trị gia tăng cao.

Hoàng Su Phì vốn có thế mạnh phát triển đàn gia súc bản địa. Tuy nhiên, trong thời gian dài, nghề chăn nuôi nơi đây chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ, đầu ra bấp bênh, giá trị thương mại thấp. Tốt nghiệp Học viện Nông nghiệp Việt Nam năm 2014, sau vài năm làm việc tích lũy kinh nghiệm, anh Nguyễn Văn Chuẩn – một người con dân tộc Tày – đã quyết định trở về quê hương để thực hiện khát vọng nâng tầm nông sản vùng cao.

Chế biến sâu giúp nâng cao giá trị kinh tế.

Thấu hiểu rằng tài nguyên thiên nhiên chỉ thực sự trở thành tài sản kinh tế khi được tổ chức sản xuất bài bản và kết nối hiệu quả với thị trường, anh Chuẩn bắt tay vào khảo sát vùng nguyên liệu, kiên trì thuyết phục bà con chăn nuôi theo quy chuẩn an toàn. Tháng 10/2022, lò mổ tập trung đầu tiên của huyện Hoàng Su Phì chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu bước chuyển quan trọng từ giết mổ nhỏ lẻ sang sản xuất tập trung, kiểm soát chặt chẽ an toàn vệ sinh thực phẩm.

Trước nền tảng này, HTX Dịch vụ Nông lâm nghiệp và Chăn nuôi Hoàng Su Phì ra đời do anh Chuẩn làm Giám đốc, trở thành hạt nhân liên kết người chăn nuôi, hình thành vùng nguyên liệu ổn định tại các xã Tụ Nhân, Tân Tiến và thị trấn Vinh Quang. Điểm đặc sắc trong mô hình của HTX là sự dung hòa tinh tế giữa bí quyết ẩm thực bản địa với quy trình công nghệ hiện đại.

Nguồn nguyên liệu thịt trâu, bò, lợn được tuyển chọn kỹ lưỡng từ đàn nuôi đạt chuẩn. Các loại gia vị đặc trưng của núi rừng như mắc khén, hạt dổi, gừng rừng được tẩm ướp theo công thức gia truyền, sau đó đưa vào hệ thống sấy khô bằng công nghệ kiểm soát nhiệt độ và vệ sinh nghiêm ngặt. Sự kết hợp này giúp sản phẩm vừa giữ trọn “hương núi rừng” đặc trưng, vừa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm và thẩm mỹ đóng gói của thị trường hiện đại.

Chỉ sau một thời gian ngắn chuẩn hóa quy trình, HTX đã trình làng 6 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP, gồm: Trâu sấy, bò sấy, lợn sấy, xúc xích, lạp xưởng và giò lợn. Mỗi gói sản phẩm khi đến tay người tiêu dùng không chỉ đơn thuần là một món ăn ngon, mà còn mang theo câu chuyện về nguồn gốc minh bạch và nét văn hóa chăn nuôi đặc sắc của đồng bào vùng cao.

Giám đốc Nguyễn Văn Chuẩn cho biết để nâng tầm OCOP không đơn thuần là chuyện làm đẹp bao bì hay xin xếp hạng sao. Điều mà HTX kiên trì hướng tới là xây dựng một chuỗi giá trị hoàn chỉnh: từ vùng nguyên liệu tập trung đến cơ sở chế biến đạt chuẩn, hệ thống đóng gói và mạng lưới phân phối rộng khắp trong, ngoài tỉnh. Quan trọng nhất là tạo ra lợi ích lan tỏa: nông dân có đầu ra ổn định, lao động địa phương có việc làm, thương hiệu quê hương được khẳng định – tất cả đều vận hành trên nền tảng sản xuất sạch và minh bạch.

Vòng tuần hoàn phát triển bền vững

Không dừng lại ở việc đưa sản phẩm lên kệ siêu thị hay các sàn thương mại điện tử, các HTX vùng cao hiện nay còn nhanh nhạy nắm bắt xu hướng kết hợp giữa nông nghiệp sạch, sản phẩm OCOP với du lịch trải nghiệm. Đây được đánh giá là bước đi chiến lược nhằm tối đa hóa giá trị gia tăng, tạo đà cho mục tiêu giảm nghèo bền vững.

Tại Hoàng Su Phì, anh Nguyễn Văn Chuẩn đã nhận ra mối liên kết hữu cơ giữa sản phẩm OCOP và trải nghiệm du lịch. Du khách khi đến với vùng cao không chỉ muốn thưởng ngoạn cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn khao khát được cảm nhận bản sắc văn hóa qua ẩm thực.

Nắm bắt tâm lý đó, HTX Dịch vụ Nông lâm nghiệp và Chăn nuôi Hoàng Su Phì đã xây dựng điểm trải nghiệm ngay tại khu vực chế biến. Tại đây, du khách được tận mắt chứng kiến quy trình sơ chế, rửa, tẩm ướp gia vị, công đoạn sấy thịt; tự tay thử làm lạp xưởng và thưởng thức sản phẩm tươi ngon ngay tại chỗ. Đặc biệt, du khách còn được lắng nghe chính những người thợ bản địa kể câu chuyện về văn hóa ẩm thực và hành trình làm ra từng sản phẩm.

Việc gắn kết sản phẩm OCOP với du lịch đã biến mỗi sản phẩm nông sản thành một "sứ giả văn hóa", đồng thời tạo ra một kênh tiêu thụ tại chỗ cực kỳ hiệu quả. Du khách sau khi trải nghiệm không chỉ mua hàng trực tiếp mà còn trở thành những kênh truyền thông tự nhiên, lan tỏa thương hiệu nông sản vùng cao đến mọi miền đất nước.

Sự kết hợp này tạo ra một vòng tuần hoàn phát triển bền vững đó là du lịch trải nghiệm tạo ra nhu cầu tiêu thụ mới và ổn định; nhu cầu này thúc đẩy người dân yên tâm đầu tư sản xuất, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn chất lượng để làm ra sản phẩm đạt chuẩn; nông sản đạt chuẩn giúp tăng thu nhập cho người dân, củng cố uy tín thương hiệu địa phương và quay trở lại làm phong phú thêm sản phẩm du lịch.