Nắng nóng cực đoan và 'hóa đơn' ngày càng đắt của kinh tế châu Âu

Đợt nắng nóng cực đoan tại Châu Âu đang tạo ra những tác động vượt xa phạm vi của một hiện tượng thời tiết. Ảnh: Shutterstock

Một mùa hè không bình thường

Tuần qua, một đợt nắng nóng cực đoan tiếp tục bao trùm nhiều quốc gia châu Âu. Nhiệt độ tại Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italia, Pháp, Đức và nhiều nước Trung Âu vượt ngưỡng 40°C, phá vỡ hàng loạt kỷ lục theo mùa. Chính quyền nhiều nước phải ban bố cảnh báo sức khỏe ở mức cao nhất, điều chỉnh thời gian làm việc ngoài trời, đóng cửa một số trường học và điểm tham quan, đồng thời huy động lực lượng ứng phó với các vụ cháy rừng và nguy cơ quá tải hạ tầng giao thông, năng lượng. Tại nhiều nơi, đường sá bị hư hỏng, hoạt động đường sắt bị gián đoạn, trong khi các bệnh viện ghi nhận số ca cấp cứu liên quan đến nắng nóng gia tăng.

Theo nhóm các nhà khoa học thuộc World Weather Attribution, đợt nắng nóng hiện nay là đợt nắng nóng nghiêm trọng nhất từng được ghi nhận tại khu vực nghiên cứu ở Tây Âu và gần như “không thể xảy ra” nếu không có tác động của biến đổi khí hậu do con người gây ra. Phân tích của nhóm cho thấy, biến đổi khí hậu đã khiến những đợt nắng nóng cực đoan như hiện nay có khả năng xảy ra cao gấp khoảng 100 lần so với cách đây hai thập kỷ.

Tuy nhiên, điều khiến giới hoạch định chính sách và cộng đồng doanh nghiệp quan tâm không chỉ là những kỷ lục nhiệt độ liên tiếp bị phá vỡ. Đằng sau những ngày hè khắc nghiệt là một thực tế đáng lo ngại hơn: biến đổi khí hậu đang chuyển từ một thách thức môi trường thành một bài toán kinh tế. Khi các đợt nắng nóng cực đoan diễn ra với tần suất dày hơn và cường độ mạnh hơn. "Hóa đơn” mà châu Âu phải chi trả không chỉ nằm ở những thiệt hại trước mắt, mà còn ở các khoản đầu tư ngày càng lớn để thích ứng với một trạng thái khí hậu mới. Từ năng suất lao động suy giảm, chi phí năng lượng gia tăng đến áp lực nâng cấp hạ tầng và bảo đảm an ninh lương thực, thời tiết cực đoan đang dần trở thành một biến số mới của tăng trưởng kinh tế châu Âu.

"Hóa đơn" đầu tiên: Năng suất lao động suy giảm

Khi nhiệt độ ngoài trời liên tục vượt ngưỡng 40°C, nhiều công trường xây dựng tại Tây Ban Nha, Italia và Hy Lạp buộc phải điều chỉnh giờ làm, chuyển các ca lao động sang sáng sớm hoặc chiều tối để tránh nguy cơ sốc nhiệt. Tại một số địa phương, chính quyền thậm chí yêu cầu tạm dừng các hoạt động lao động ngoài trời trong những khung giờ nắng nóng nhất. Không chỉ ngành xây dựng, các lĩnh vực nông nghiệp, vận tải, giao nhận và logistics cũng phải thay đổi kế hoạch sản xuất nhằm bảo đảm an toàn cho người lao động.

Một công nhân đang cắt cỏ bên vệ đường ở vùng Sobrarbe, tỉnh Huesca, Tây Ban Nha vào ngày 23 tháng 6 năm 2026. Ảnh: AFP

Trước tình trạng nắng nóng kéo dài, nhiều doanh nghiệp châu Âu cũng buộc phải triển khai hàng loạt giải pháp nhằm bảo vệ sức khỏe người lao động và duy trì hoạt động sản xuất. Hãng chuyển phát DHL đã trang bị các bộ dụng cụ làm mát cho hơn 111.000 nhân viên giao hàng, trong khi tập đoàn thép Thyssenkrupp tăng cường cung cấp nước uống, trái cây, bố trí thêm khu vực nghỉ mát và điều chỉnh ca làm việc tại các nhà máy. Những biện pháp này giúp giảm rủi ro do nắng nóng, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng chi phí vận hành của doanh nghiệp – khoản chi trước đây hầu như không được tính đến trong kế hoạch sản xuất.

Theo Giáo sư Andreas Flouris, chuyên gia sinh lý học của Đại học Thessaly (Hy Lạp), đồng tác giả báo cáo của Viện Công đoàn châu Âu (ETUI), nhiệt độ làm việc tối ưu chỉ khoảng 16°C và mỗi khi nhiệt độ tăng thêm 1°C, năng suất lao động trung bình có thể giảm khoảng 2%. Ông cũng cảnh báo rằng nếu trước đây tác động chủ yếu tập trung ở khu vực Nam Âu thì nay số vụ tai nạn lao động và tình trạng suy giảm năng suất đang gia tăng nhanh tại cả Trung và Bắc Âu. Điều đó cho thấy rủi ro từ nắng nóng không còn là vấn đề của một vài quốc gia Địa Trung Hải, mà đang lan rộng trên toàn bộ nền kinh tế châu lục.

Những cảnh báo này cũng phù hợp với đánh giá của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO). Theo ILO, tình trạng căng thẳng do nhiệt có thể khiến thế giới mất khoảng 2,2% tổng số giờ làm việc, tương đương khoảng 80 triệu việc làm toàn thời gian vào năm 2030 nếu xu hướng nóng lên toàn cầu tiếp diễn. Đối với châu Âu – nơi năng suất lao động từ lâu được xem là một trong những lợi thế cạnh tranh cốt lõi – sự suy giảm này không đơn thuần là câu chuyện về sức khỏe người lao động, mà còn đặt ra thách thức trực tiếp đối với tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh nhiều quốc gia đang phải đối mặt với tình trạng già hóa dân số và thiếu hụt lao động.

Điều đáng lo là khi các đợt nắng nóng cực đoan xuất hiện với tần suất ngày càng dày, sự suy giảm năng suất có nguy cơ trở thành một “chi phí thường trực” của nền kinh tế. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu tính toán chi phí nhân công, nguyên vật liệu hay năng lượng, thì nay họ phải tính thêm một biến số mới: chi phí khí hậu. Những giờ làm việc bị mất vì nắng nóng không chỉ là con số thống kê của thị trường lao động, mà chính là khoản đầu tiên trong “hóa đơn” mà kinh tế châu Âu đang phải thanh toán khi khí hậu ngày càng khắc nghiệt.

"Hóa đơn" thứ hai: Năng lượng và hạ tầng

Nghịch lý của đợt nắng nóng lần này là đúng vào thời điểm nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh để phục vụ làm mát, trong khi một phần nguồn cung điện của châu Âu lại bị ảnh hưởng bởi chính nền nhiệt khắc nghiệt. Tại Pháp – quốc gia có tỷ trọng điện hạt nhân lớn nhất châu Âu – nhiều lò phản ứng phải điều chỉnh công suất khi nhiệt độ nước sông tăng cao, không còn đáp ứng điều kiện làm mát theo quy định môi trường. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng điều hòa tại các hộ gia đình, văn phòng và nhà máy đồng loạt gia tăng, khiến hệ thống điện phải vận hành dưới áp lực lớn hơn ngay giữa cao điểm mùa hè.

Đợt nắng nóng lần này đúng vào thời điểm nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh để phục vụ làm mát. Ảnh: Reuters

Không chỉ lĩnh vực năng lượng, nhiều công trình hạ tầng cũng đang bộc lộ những giới hạn trước các đợt nắng nóng cực đoan. Đường ray giãn nở buộc tàu hỏa phải giảm tốc trên nhiều tuyến, mặt đường xuống cấp nhanh hơn dưới nền nhiệt cao, trong khi một số đô thị phải tăng cường các biện pháp bảo vệ hạ tầng kỹ thuật để hạn chế nguy cơ gián đoạn dịch vụ công. Những sự cố tưởng chừng riêng lẻ ấy cho thấy nhiều hệ thống hạ tầng của châu Âu được thiết kế dựa trên điều kiện khí hậu của nhiều thập kỷ trước, nay đang phải vận hành trong một thực tế khí hậu hoàn toàn khác.

Theo ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), khi các đợt nắng nóng xuất hiện thường xuyên hơn, nhu cầu điện phục vụ làm mát sẽ trở thành một trong những động lực tăng trưởng nhanh nhất của tiêu thụ điện toàn cầu. Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia không chỉ cần bổ sung nguồn phát điện, mà còn phải đầu tư mạnh vào lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ và khả năng chống chịu của toàn bộ hạ tầng năng lượng. Với châu Âu, đây không còn đơn thuần là bài toán bảo đảm nguồn cung điện trong những ngày nắng nóng, mà là yêu cầu tái thiết một hệ thống hạ tầng đủ sức thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng thường xuyên.Như vậy, nắng nóng cực đoan không chỉ tiêu tốn nhiều năng lượng hơn, mà còn đang buộc Châu Âu phải thiết kế lại nền tảng hạ tầng của chính mình.

"Hóa đơn" thứ ba: Lương thực và chuỗi cung ứng

Trên những cánh đồng lúa mì ở Pháp, các vườn nho của Italia hay những đồn điền ô liu trải dài khắp Tây Ban Nha, nắng nóng kéo dài đang để lại những dấu hiệu rõ rệt. Nền nhiệt cao kết hợp với tình trạng khô hạn khiến nhiều địa phương phải đối mặt với nguy cơ sản lượng và chất lượng nông sản suy giảm. Với châu Âu – một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu nông sản lớn của thế giới – những biến động trên đồng ruộng không còn là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp, mà nhanh chóng lan sang toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.

Nền nhiệt cao kết hợp với tình trạng khô hạn khiến nhiều địa phương phải đối mặt với nguy cơ sản lượng và chất lượng nông sản suy giảm. Ảnh: NBC News

Theo bà Samantha Burgess, Phó giám đốc Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu, các đợt nắng nóng xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn là minh chứng rõ ràng cho xu hướng khí hậu đang thay đổi nhanh chóng tại châu Âu. Trong bối cảnh đó, nông nghiệp trở thành một trong những lĩnh vực dễ bị tổn thương nhất bởi sản xuất phụ thuộc trực tiếp vào nhiệt độ và nguồn nước. Chỉ cần một mùa vụ thất bát tại các quốc gia sản xuất lớn cũng có thể tạo ra những tác động lan tỏa đến nguồn cung và giá cả trên thị trường.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng “hóa đơn” của nắng nóng không dừng lại ở những cánh đồng bị khô hạn. Khi sản lượng nông nghiệp giảm, chi phí nguyên liệu đầu vào của ngành chế biến thực phẩm cũng tăng theo, kéo theo giá bán lẻ tại siêu thị và áp lực lạm phát thực phẩm. Điều đáng lưu ý là châu Âu mới chỉ bắt đầu đưa lạm phát trở lại quỹ đạo kiểm soát sau nhiều năm chịu tác động từ khủng hoảng năng lượng. Vì vậy, những cú sốc khí hậu liên tiếp có nguy cơ làm gia tăng trở lại áp lực giá cả, ảnh hưởng trực tiếp đến chi tiêu của các hộ gia đình cũng như sức mua của nền kinh tế.

Nếu “hóa đơn” đầu tiên được tính bằng những giờ lao động bị mất và “hóa đơn” thứ hai hiện lên trên hệ thống năng lượng và hạ tầng, thì “hóa đơn” tiếp theo sẽ xuất hiện ngay trên bàn ăn của mỗi gia đình. Khi thời tiết cực đoan làm gián đoạn chuỗi cung ứng lương thực và đẩy giá thực phẩm tăng cao, cái giá mà nền kinh tế phải trả không còn là những con số trên báo cáo thống kê, mà hiện hữu trong chi phí sinh hoạt hằng ngày của hàng triệu người dân châu Âu.

"Hóa đơn" lớn nhất: Chi phí thích ứng với một trạng thái khí hậu mới

Các đợt nắng nóng cực đoan đang cho thấy tác động của biến đổi khí hậu không còn dừng ở những thiệt hại ngắn hạn. Điều mà châu Âu phải đối mặt là một bài toán dài hạn hơn: làm thế nào để duy trì tăng trưởng trong bối cảnh thời tiết cực đoan dần trở thành trạng thái bình thường mới.

Điều mà châu Âu phải đối mặt là một bài toán dài hạn hơn: làm thế nào để duy trì tăng trưởng trong bối cảnh thời tiết cực đoan dần trở thành trạng thái bình thường mới. Ảnh: economy

Theo Cơ quan Môi trường Châu Âu, châu Âu là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới và những hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ tiếp tục gia tăng cả về tần suất lẫn cường độ nếu nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng. Điều đó đồng nghĩa với việc các khoản đầu tư cho hạ tầng chống chịu, chuyển đổi năng lượng, quản lý tài nguyên nước, quy hoạch đô thị và thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ không còn là những khoản chi mang tính ứng phó, mà sẽ trở thành một phần thường xuyên trong chiến lược phát triển kinh tế của các quốc gia.

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, lợi thế cạnh tranh trong tương lai sẽ không chỉ được quyết định bởi năng suất lao động, trình độ công nghệ hay quy mô thị trường, mà còn bởi khả năng thích ứng với rủi ro khí hậu. Quốc gia nào xây dựng được hệ thống hạ tầng linh hoạt hơn, nền nông nghiệp bền vững hơn và hệ thống năng lượng có khả năng chống chịu tốt hơn sẽ có nhiều cơ hội duy trì tăng trưởng trong một thế giới đang nóng lên.

Nhìn rộng hơn, đợt nắng nóng đang diễn ra tại châu Âu không chỉ là một hiện tượng thời tiết cực đoan của mùa hè năm nay. Đó là lời nhắc nhở rằng biến đổi khí hậu đã trở thành một biến số kinh tế. Và có lẽ “hóa đơn” lớn nhất mà châu Âu phải thanh toán không nằm ở những tỷ euro chi cho điện, hạ tầng hay hỗ trợ nông nghiệp sau mỗi đợt nắng nóng. Khoản chi lớn nhất là việc phải từng bước thiết kế lại một nền kinh tế vốn được xây dựng cho điều kiện khí hậu của quá khứ. Bởi rốt cuộc, điều mà châu Âu đang phải đối mặt không chỉ là một mùa hè nóng hơn, mà là một trạng thái khí hậu mới. Và khi đó, khả năng thích ứng sẽ không còn là lựa chọn, mà sẽ trở thành điều kiện để duy trì sức cạnh tranh và tăng trưởng.