Nắng nóng kỷ lục ở châu Âu: Phép thử về khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu

Một người phụ nữ cầm ô che nắng trong đợt nắng nóng ở London, Anh.

Một chiều Chủ nhật, khi cái nóng gay gắt ở phía đông Brandenburg (Đức) chạm mức kỷ lục 41,7°C, ông Mario (65 tuổi) vẫn bình tĩnh ứng phó. Hai năm trước, một đợt nắng nóng dữ dội đã thúc đẩy ông mua một thiết bị mà ít người Đức sở hữu: máy điều hòa không khí.

"Mùa hè đang ngày càng nóng hơn", người thợ sửa chữa đã nghỉ hưu ở Neuzelle, vùng biên giới Đức - Ba Lan, chia sẻ. Ngôi nhà của ông hiện nằm trong số 6% hộ gia đình tại Đức lắp điều hòa cố định. "Càng lớn tuổi bạn sẽ càng khó chịu với cái nóng hơn", ông nói.

Cuộc sống người dân bị đảo lộn

Châu Âu từ lâu đã "xa lánh" điều hòa vì cho rằng chúng ồn ào, làm mất thẩm mỹ kiến trúc và không cần thiết khi mùa hè còn ôn hòa. Tại Ý, khoảng 56% số nhà được trang bị điều hòa. Con số này giảm xuống còn 25% ở Pháp và 5% ở Anh.

Châu lục này cũng lo ngại việc sử dụng điều hòa, vốn rất ngốn điện, sẽ cản trở mục tiêu dẫn đầu nỗ lực chống biến đổi khí hậu. Liên minh Châu Âu (EU) đã đặt mục tiêu đưa tổng lượng phát thải khí nhà kính ròng về 0 (Net Zero) vào năm 2050.

Trong đợt nắng nóng gần nhất, hàng nghìn trường học thiếu điều hòa ở Tây Âu phải đóng cửa, buộc phụ huynh phải nghỉ làm ở nhà.

Nhiều doanh nghiệp, nhà máy cũng phải ngừng hoạt động hoặc cắt giảm sản xuất, trong khi nhiều tuyến đường sắt bị đình trệ. Các nhà kinh tế tại ngân hàng ING (Hà Lan) nhận định, đợt nắng nóng này "gợi nhớ những đợt phong tỏa trong đại dịch".

Cơ sở hạ tầng châu Âu vốn được thiết kế cho khí hậu lạnh hơn nhiều so với hiện tại. Trước đây, nhiệt độ ở nửa phía bắc lục địa hiếm khi vượt quá 32°C và mức trên 38°C hầu như chưa từng xảy ra. Các tuyến đường sắt và lưới điện tại đây không được xây dựng để chịu nhiệt độ cực cao. Nhiều tòa nhà cũng thiếu các thiết kế giúp làm mát vào mùa hè, như cửa chớp để chắn nắng.

Rèm cửa được kéo kín, còn các ban công của một tòa chung cư ở Berlin (Đức) đều vắng bóng người.

Một nhà hàng ở Paris (Pháp) vắng khách vì nắng nóng.

Nắng nóng và phân hóa giàu nghèo

Hàng triệu người châu Âu đang phải đối mặt với cái nóng ngày càng nguy hiểm, khiến họ phải cân nhắc cách nhanh nhất và tiết kiệm nhất để làm mát nhà cửa. Lựa chọn đó ngày càng trở thành vấn đề xã hội hơn là kỹ thuật.

Những hộ gia đình khá giả thích nghi với tình trạng nắng nóng bằng cách lắp đặt máy bơm nhiệt vừa sưởi ấm vừa làm mát, đồng thời nâng cấp hệ thống cách nhiệt cho ngôi nhà. Các doanh nghiệp sở hữu văn phòng hiện đại vẫn duy trì được nhiệt độ trong nhà ở mức dễ chịu. Trong khi đó, những người có nhà thứ hai hoặc đủ điều kiện đi du lịch có thể tránh được những tuần nắng nóng gay gắt.

Trong khi đó, người dân châu Âu có thu nhập thấp lại có rất ít lựa chọn để ứng phó với nắng nóng. Nhiều người sống trong những căn hộ cách nhiệt kém, các căn hộ ở tầng trên cùng ngay dưới mái nhà hấp thụ nhiệt, hoặc tại những khu dân cư đô thị đông đúc, nơi hầu như không có không gian xanh để làm dịu bớt cái nóng.

Người thuê nhà thường không được tự ý lắp đặt hệ thống làm mát cố định nếu chưa có sự đồng ý của chủ nhà. Ngay cả khi sử dụng các thiết bị làm mát di động, chi phí điện tăng cao cũng khiến nhiều người không đủ khả năng duy trì trong thời gian dài.

Người trẻ nhảy từ cầu xuống kênh Saint-Martin ở Paris (Pháp) để giải nhiệt.

Rủi ro về sức khỏe

Sóng nhiệt không chỉ gây khó chịu mà còn có thể cướp đi sinh mạng con người. Tháng 6 vừa qua, Pháp trải qua một trong những đợt nắng nóng khắc nghiệt nhất trong lịch sử, khi nhiệt độ tại nhiều nơi duy trì ở mức gần hoặc vượt 40°C. Đợt nắng nóng này được cho là đã khiến khoảng 1.000 người tử vong bất thường, phần lớn là người cao tuổi. Trong khi đó, Tây Ban Nha cũng ghi nhận 327 ca tử vong được cho là có liên quan đến nắng nóng.

Khắp khu vực, đợt nắng nóng mới nhất đã biến các bệnh viện và viện dưỡng lão không có điều hòa thành những "lò nung". Các bác sĩ, y tá và bệnh nhân đã dán màng phản quang lên cửa sổ để tránh ánh nắng mặt trời.

"Tình hình thật kinh khủng", Wilfrid Sammut, một bác sĩ phòng cấp cứu ở Versailles (Pháp), cho biết. "Thậm chí còn có trường hợp điều dưỡng, y tá và nhân viên y tế bị ốm vì không thể chịu đựng nổi nắng nóng".

Nữ nghị sĩ Lena Schiling (Áo), một thành viên của đảng Xanh thuộc EU, cho biết, đợt nắng nóng gần đây ở châu Âu là kết quả của "thất bại trong việc giải quyết khủng hoảng khí hậu" và cảnh báo rằng các nhóm dễ bị tổn thương cần được bảo vệ nhiều hơn.

Vòi phun nước làm mát cho du khách trong đợt nắng nóng tại Cổng Brandenburg ở Berlin.

Những nỗ lực thích ứng

Một số khu vực ở châu Âu đã cải tạo các tòa nhà công cộng như trường học, bảo tàng và thư viện thành trung tâm làm mát. Các "khu trú ẩn khí hậu" này đặc biệt phổ biến tại Barcelona – thành phố tiên phong về thiết kế đô thị với mô hình "siêu khối phố" (superblocks) – với số lượng tăng lên hơn 400 khu kể từ năm 2020. Mô hình này hiện lan rộng tại Tây Ban Nha và nhiều thành phố khác của châu Âu như Paris, Amsterdam và Vienna.

Dù điều hòa rất quan trọng để làm mát bệnh viện và viện dưỡng lão, các chuyên gia vẫn ưu tiên ngăn chặn nhiệt xâm nhập vào bên trong ngay từ đầu. Tại miền nam châu Âu, nhiều tòa nhà mới đã được thiết kế với những bức tường, mái nhà màu trắng giúp phản xạ ánh nắng, đồng thời được lắp thêm cửa chớp, màn chắn và mái hiên bên ngoài – những chi tiết mà miền bắc châu Âu hiện vẫn đang thiếu.

Một người ngồi dưới bóng cây trong Vườn Palais-Royal ở Paris.

Mái che nắng bằng cánh buồm ở Nerja, Tây Ban Nha.

Paris đã đi đầu trong nỗ lực phủ xanh thành phố dưới thời Thị trưởng Anne Hidalgo khi trồng hơn 150.000 cây xanh và tạo ra 63.000 ha không gian xanh. Hệ thống cây xanh này giúp làm mát và tạo bóng râm chắn nắng trực tiếp. Bên cạnh đó, Paris cũng giảm thiểu lượng nhiệt sinh ra bằng cách khuyến khích người dân đi xe đạp thay vì ô tô, xây thêm làn đường xe đạp, biến đường phố thành khu đi bộ và loại bỏ các bãi đỗ xe ô tô.

Người cao tuổi chiếm tỷ lệ tử vong cao do nắng nóng. Một số thành phố như Paris đã lập danh sách đăng ký để chính quyền chủ động liên hệ hỏi thăm người trên 60 tuổi hoặc có vấn đề sức khỏe khi trời quá nóng.

Tại Đan Mạch, Hiệp hội DaneAge cũng triển khai dịch vụ gọi điện hỏi thăm sức khỏe người già neo đơn tại 170 chi nhánh. Khởi đầu từ hơn 30 năm trước với mô hình chuỗi cuộc gọi tiếp, chương trình hiện chuyển sang hình thức nhóm "tình nguyện viên gọi điện" để người tham gia thoải mái hơn. Hiện có khoảng 1.700 tình nguyện viên trên cả nước luân phiên duy trì hoạt động này.