Nâng tầm giá trị hạt muối trên vùng đất nắng gió

Diêm dân xã Ninh Hải, tỉnh Khánh Hòa, giữ gìn nghề muối truyền thống qua nhiều thế hệ. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Đổi mới để phát triển

Hằng ngày, khi mặt trời vừa nhô lên khỏi biển cũng là lúc những cánh đồng muối kết tinh lấp lánh ở các thôn Khánh Hội, Tri Thủy 2, Phương Cựu 1... bắt đầu nhộn nhịp với cảnh diêm dân cần mẫn cào từng lớp muối trắng và vun thành đống lớn ngay chân ruộng. Nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Với đặc thù là vùng có khí hậu khô nóng quanh năm, Ninh Hải có số giờ nắng nhiều, là lợi thế để phát triển nghề sản xuất muối tập trung quy mô lớn.

Tuy diện tích sản xuất muối thủ công nhiều, nhưng sản lượng chỉ đạt 45% tổng sản lượng, cho nên địa phương đang nhân rộng mô hình sản xuất muối công nghiệp trên nền ruộng có trải bạt ni-lông để nâng cao năng suất và giá trị hạt muối.

Ông Lê Thành Tâm, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Ninh Hải cho biết, địa phương có 1.145ha sản xuất muối thủ công (còn gọi là muối nền đất) và muối công nghiệp, tạo việc làm cho gần 900 lao động. Sáu tháng đầu năm 2026, sản lượng muối đạt hơn 100.000 tấn, trong đó muối thủ công chiếm 45%, giá bán bình quân khoảng 1,2 triệu đồng/tấn. Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu, giá trị gia tăng chưa cao. Trong khi đó, diện tích sản xuất muối có trải bạt ni-lông trên nền đất, cho chất lượng muối tinh tốt hơn chỉ mới chiếm khoảng 19% diện tích muối thủ công. Vì vậy, diêm dân cần đầu tư để phát triển nhiều hơn.

Phần lớn sản phẩm muối sản xuất thủ công của diêm dân vẫn tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu thô nên giá trị gia tăng kinh tế chưa cao.

Trước yêu cầu nâng cao sức cạnh tranh, nhiều diêm dân đã mạnh dạn thay đổi phương thức sản xuất. Ông Bùi Hóa, ở thôn Khánh Hội, là một trong những hộ sản xuất hiệu quả của địa phương. Mỗi năm, gia đình ông thu hoạch hơn 1.200 tấn muối, doanh thu gần 1 tỷ đồng và tạo việc làm thường xuyên cho 10 lao động. Theo ông, để gắn bó lâu dài với nghề, người làm muối không thể chỉ trông chờ vào sản lượng mà phải nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Tại cơ sở Muối sạch Tân Tiến (thôn Tri Thủy 2), bà Trần Thị Tân là một trong những người tiên phong chuyển đổi sang mô hình sản xuất muối trên nền bạt cho biết, toàn bộ 8ha ruộng muối của gia đình đã được cải tạo theo phương thức mới. Dù chi phí đầu tư ban đầu cao hơn, nhưng thời gian kết tinh muối rút ngắn còn khoảng 5 ngày mỗi đợt thu hoạch; hạt muối trắng, sạch, ít lẫn tạp chất và giảm đáng kể chi phí nhân công nhờ cơ giới hóa một số công đoạn. Quan trọng hơn, muối sạch đáp ứng yêu cầu của thị trường nên đầu ra ổn định và giá bán cao hơn.

Trước yêu cầu nâng cao sức cạnh tranh, nhiều diêm dân đã mạnh dạn thay đổi phương thức sản xuất muối thủ công sang sản xuất muối công nghiệp.

Sự chuyển đổi này cũng đang được nhiều cơ sở sản xuất trên địa bàn hưởng ứng, tạo nền tảng để nghề muối từng bước phát triển theo hướng hiện đại, bền vững.

Đẩy mạnh hình thành chuỗi giá trị

Theo ông Nguyễn Khắc Hòa, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ninh Hải, diện tích sản xuất muối trải bạt hiện vẫn còn khiêm tốn so với tổng diện tích muối thủ công, cho thấy địa phương vẫn còn nhiều dư địa để mở rộng mô hình sản xuất sạch, nâng cao chất lượng, gia tăng sức cạnh tranh và khai thác hiệu quả tiềm năng của vùng muối truyền thống.

“Thời gian tới, địa phương sẽ tập trung mở rộng diện tích muối trải bạt; đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ; xây dựng thương hiệu; tăng cường liên kết với doanh nghiệp; phát triển các sản phẩm OCOP từ muối. Qua đó từng bước nâng cao giá trị gia tăng, phát triển nghề muối theo hướng hiện đại, bền vững, giảm dần tình trạng tiêu thụ sản phẩm chủ yếu dưới dạng nguyên liệu thô với giá trị kinh tế thấp”, ông Hòa cho biết.

Không chỉ sở hữu vùng nguyên liệu rộng lớn, Ninh Hải còn đang từng bước hoàn thiện chuỗi sản xuất-chế biến-tiêu thụ. Bên cạnh 494 hộ diêm dân sản xuất muối thủ công, địa phương hiện có 3 doanh nghiệp sản xuất muối công nghiệp và 9 cơ sở chế biến muối tinh, muối i-ốt. Chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026, các cơ sở này đã chế biến khoảng 1.180 tấn muối tinh và muối i-ốt, tạo tiền đề để phát triển các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng, đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và hướng đến xuất khẩu.

Từ thực tiễn đó, Ninh Hải xác định phát triển nghề muối không chỉ dừng lại ở việc tăng sản lượng mà phải hướng đến xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Địa phương sẽ tiếp tục rà soát quy hoạch vùng sản xuất, hỗ trợ mở rộng mô hình muối sạch, thúc đẩy ứng dụng công nghệ, đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp nhằm hình thành mối liên kết chặt chẽ từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ.

Xã Ninh Hải tăng cường liên kết với doanh nghiệp để mở rộng vùng sản xuất muối sạch, nhằm hình thành mối liên kết chặt chẽ từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ đem lại hiệu quả kinh tế cao cho sản phẩm đặc trưng trên vùng đất nhiều nắng gió.

Song song với phát triển sản xuất, những cánh đồng muối ven biển cũng được định hướng trở thành điểm đến du lịch trải nghiệm đặc sắc. Những ô ruộng muối trắng lấp lánh dưới nắng, hình ảnh người diêm dân miệt mài “ươm” từng hạt muối và các sản phẩm chế biến từ muối sẽ được kết nối thành sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc địa phương, góp phần quảng bá thương hiệu muối Ninh Hải và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Hạt muối Ninh Hải hôm nay đang đứng trước cơ hội bước ra khỏi giới hạn của một sản phẩm nông nghiệp truyền thống. Khi khoa học-công nghệ được ứng dụng mạnh mẽ, chuỗi giá trị được hoàn thiện và du lịch được khai thác hợp lý, hạt muối sẽ đem lại giá trị kinh tế cao, đồng thời trở thành biểu tượng của một vùng đất biết gìn giữ nghề cha ông, chủ động đổi mới để hội nhập và phát triển bền vững.

Từ những cánh đồng trắng lấp lánh dưới nắng biển, một hướng đi mới đang mở ra, sẽ đưa nghề muối Ninh Hải vươn xa bằng chính giá trị văn hóa, lao động và bản sắc đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.