NASA phát hiện cấu trúc đá kỳ lạ ở Madagascar, hé lộ bí mật Mặt Trăng

Bức ảnh do phi hành gia NASA chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế không chỉ phơi bày cấu trúc địa chất đặc biệt có tuổi đời ít nhất 600 triệu năm, mà còn mở ra những manh mối quý giá về lịch sử biến đổi của Trái Đất và quá trình hình thành lớp vỏ Mặt Trăng hơn 4 tỷ năm trước.

Một vùng đất rộng lớn với các loại đá giống như trên Mặt Trăng xuất hiện ở miền nam Madagascar, hé lộ mối liên hệ địa chất cổ xưa giữa Trái Đất và Mặt Trăng. Nguồn: NASA

Khối đá sáng màu nổi bật giữa cảnh quan khô cằn của Madagascar

Một vùng đá sáng màu nổi bật giữa cảnh quan hiểm trở ở miền nam Madagascar đang hé lộ mối liên hệ địa chất đáng chú ý giữa Trái Đất và Mặt Trăng.

Bao quanh khối đá là những lớp đá từng bị kéo giãn, uốn cong và biến dạng dưới tác động của các lực địa chất khổng lồ trong quá khứ.

Điểm đặc biệt nằm ở chỗ cấu trúc này chứa anorthosite, loại đá cũng tạo nên phần lớn các vùng cao sáng màu trên bề mặt Mặt Trăng.

Nhìn từ không gian, khối đá nổi bật rõ rệt giữa địa hình khô cằn của Madagascar. Trên Mặt Trăng, anorthosite là loại đá magma phổ biến, cấu thành phần lớn các vùng cao nguyên có màu sáng và khả năng phản xạ ánh sáng mạnh.

Những khu vực này nổi bật đến mức con người có thể quan sát và phân biệt với các vùng tối trên Mặt Trăng ngay từ Trái Đất mà không cần sử dụng kính thiên văn.

Dù gắn liền với lịch sử địa chất của Mặt Trăng, anorthosite không phải vật liệu chỉ xuất hiện ngoài không gian.

Loại đá này còn được tìm thấy tại nhiều khu vực trên Trái Đất, bao gồm miền đông Canada, bán đảo Scandinavia, miền nam Ấn Độ và Madagascar.

Tại miền nam Madagascar, anorthosite tạo thành một cấu trúc địa chất có hình dạng gần tròn, dễ nhận thấy trong những bức ảnh chụp từ quỹ đạo.

Đây cũng là một ví dụ cho thấy những vật liệu có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành các hành tinh và vệ tinh có thể được bảo tồn trong những cấu trúc địa chất rất khác nhau.

Ngày 28/8/2026, một phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đã chụp được hình ảnh khối đá anorthosite Saririaky, một cấu trúc địa chất lớn lộ ra trên bề mặt Trái Đất.

Anorthosite hình thành khi magma nguội đi và đông đặc bên dưới mặt đất, tạo điều kiện cho các tinh thể khoáng vật tương đối lớn phát triển.

Những loại đá được hình thành theo cách này thuộc nhóm đá magma xâm nhập, khác với đá magma phun trào hình thành khi dung nham nguội trên bề mặt.

Theo các nhà khoa học, khối đá Saririaky có nguồn gốc từ cuối Đại Tiền Cambri, đồng nghĩa với việc nó đã tồn tại ít nhất 600 triệu năm. Phần cấu trúc đá hiện lộ ra trên bề mặt trải rộng khoảng 100 km².

Tuy nhiên, giá trị khoa học của Saririaky không chỉ nằm ở tuổi đời hay thành phần khoáng vật. Những lớp đá xung quanh còn lưu giữ dấu vết của các quá trình địa chất mạnh mẽ đã diễn ra trong hàng trăm triệu năm.

Các nhà nghiên cứu xác định khối đá nằm trong một đới trượt cắt dẻo, tức khu vực mà đá bị kéo giãn và biến dạng từ từ dưới tác động của nhiệt độ và áp suất lớn.

Trong điều kiện như vậy, các lớp đá xung quanh trải qua quá trình biến chất, làm thay đổi cấu trúc và đặc tính ban đầu.

Kết quả là địa hình hình thành những dải đá dài, gần song song và kéo theo hướng bắc - nam. Những đường nét này chính là dấu vết còn sót lại của các lực kiến tạo từng tác động lên khu vực.

Va chạm giữa các lục địa cổ đại đã định hình Madagascar như thế nào?

Các nhà địa chất cho rằng sự biến dạng mạnh mẽ tại Saririaky có thể liên quan đến quá trình hình thành siêu lục địa Gondwana, một khối đất liền khổng lồ cổ đại ở Nam Bán cầu, ngày nay đã bị chia tách bởi đại dương.

Trong quá khứ, những phần lãnh thổ hiện thuộc châu Phi, Ấn Độ, Madagascar, Australia và Nam Cực từng nằm trong một hệ thống lục địa rộng lớn.

Khi các khối lục địa dịch chuyển và va chạm, áp lực khổng lồ tác động lên những lớp đá nằm giữa chúng, khiến đá bị nén ép, kéo giãn và biến dạng.

Các cấu trúc địa chất còn tồn tại đến ngày nay giúp giới khoa học tái dựng một phần lịch sử chuyển động của những lục địa cổ đại.

Nói cách khác, những đường vân và dải đá quan sát được tại Madagascar không chỉ phản ánh điều kiện hình thành ban đầu, mà còn ghi lại các sự kiện kiến tạo diễn ra rất lâu sau đó.

Một giả thuyết đáng chú ý cho rằng khối anorthosite thứ hai, nằm cách Saririaky khoảng 60km về phía bắc trong cùng đới trượt cắt, có thể từng nối liền với khối đá này.

Nếu giả thuyết được xác nhận, cấu trúc Saririaky và khối đá lân cận sẽ cung cấp thêm bằng chứng về mức độ mạnh mẽ của các quá trình kiến tạo từng diễn ra trong lịch sử Madagascar.

Đá trên Trái Đất giúp giải mã lịch sử hơn 4 tỷ năm của Mặt Trăng

Bên cạnh ý nghĩa đối với địa chất Trái Đất, những khối anorthosite như Saririaky còn có thể giúp các nhà khoa học tìm hiểu những giai đoạn đầu tiên trong lịch sử Mặt Trăng.

Anorthosite trên Mặt Trăng có tuổi đời hơn 4 tỷ năm. Giới khoa học cho rằng loại đá này hình thành khi Mặt Trăng còn rất trẻ và bề mặt bị bao phủ bởi một đại dương magma khổng lồ.

Khi khối magma nguội dần, các tinh thể anorthosite hình thành và trở thành thành phần quan trọng của lớp vỏ Mặt Trăng.

Quá trình này góp phần tạo nên những vùng cao nguyên sáng màu đặc trưng mà con người có thể quan sát ngày nay.

Sự khác biệt về màu sắc giữa các vùng cao và những đồng bằng tối trên Mặt Trăng phản ánh phần nào sự khác nhau về thành phần vật chất cũng như lịch sử hình thành của chúng.

Các mẫu đá do những phi hành gia thuộc chương trình Apollo mang về Trái Đất đã cung cấp bằng chứng trực tiếp về vật liệu cổ đại này.

Tuy nhiên, số lượng mẫu đá Mặt Trăng mà con người thu thập được vẫn hạn chế.

Vì vậy, việc nghiên cứu những cấu trúc anorthosite tương tự trên Trái Đất trở thành một hướng tiếp cận bổ sung có giá trị.

Một địa điểm so sánh đáng chú ý nằm tại dãy núi Beartooth, bang Montana, Mỹ.

Anorthosite ở đây có thành phần hóa học tương đồng với loại đá được tìm thấy trên Mặt Trăng, tạo điều kiện để các nhà khoa học nghiên cứu và đối chiếu những đặc tính quan trọng.

Thông qua việc phân tích các khối đá trên Trái Đất, giới nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn về thành phần khoáng vật, điều kiện kết tinh và những quá trình địa chất đã tạo nên các vùng cao nguyên Mặt Trăng từ hàng tỷ năm trước.

Dù điều kiện hình thành và lịch sử biến đổi của đá trên hai thiên thể không hoàn toàn giống nhau, những điểm tương đồng vẫn mang lại dữ liệu hữu ích để kiểm chứng các mô hình khoa học.

Bức ảnh mang mã ISS075-E-85249 được chụp ngày 28/8/2026, do một phi hành gia thuộc đoàn thám hiểm Expedition 75 thực hiện và được cung cấp bởi Cơ sở Quan sát Trái Đất của phi hành đoàn ISS cùng Đơn vị Khoa học Trái Đất và Viễn thám tại Trung tâm Vũ trụ Johnson của NASA.

Dù một bức ảnh chụp từ quỹ đạo không thể thay thế việc phân tích trực tiếp mẫu đá, nó cho phép các nhà khoa học quan sát tổng thể những cấu trúc địa chất rộng lớn và xác định những khu vực đáng được nghiên cứu sâu hơn.

(Theo Space, SciTechDaily, Earthsky)