Nepal chuẩn bị cuộc tái thiết hàng tỷ USD sau trận lũ quét lịch sử

Hơn 10 ngày sau trận lũ quét ngày 26/8, Nepal vẫn tiếp tục tìm kiếm người mất tích và đánh giá thiệt hại. Theo cập nhật mới nhất của Nepal Police, đến ngày 6/9, 1.341 người đã được xác nhận thiệt mạng và 4.044 người vẫn mất tích. Lực lượng cứu hộ đã đưa 9.151 người bị thương đến nơi an toàn, trong khi 3.098 người đang ở các trung tâm tạm thời, Nepal News cho biết.

Cú sốc đối với nền kinh tế cũng nghiêm trọng không kém. Bộ trưởng Tài chính Swarnim Wagle trước đó ước tính tổng chi phí tái thiết có thể lên 4-5 tỷ USD, tương đương gần 10% quy mô nền kinh tế Nepal, theo Independent.

Chỉ trong một buổi sáng, nước lũ cuốn trôi các nhà máy thủy điện, làm tê liệt hệ thống năng lượng và nhấn chìm nhiều diện tích canh tác đúng vào cao điểm mùa gieo trồng. Hàng chục cây cầu và tuyến đường huyết mạch, trong đó có tuyến giao thông quan trọng nối với Kathmandu, bị cuốn phăng, khiến hoạt động vận chuyển trong nước gần như tê liệt.

Thiệt hại cơ sở hạ tầng sẽ còn để lại hệ lụy lâu dài sau khi nước rút. Việc các tuyến thương mại tới biên giới Trung Quốc bị chia cắt buộc Nepal phải chuyển hướng khoảng 3 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc qua đèo Korala hoặc các cảng biển của Ấn Độ, CNA cho biết.

Việc vận chuyển qua các cảng Ấn Độ khiến thời gian quá cảnh tăng thêm ít nhất 20 ngày. Khoản chi phí phát sinh do thời gian vận chuyển tương đương mức thuế 40%, trong đó các doanh nghiệp nhỏ sẽ chịu tác động nặng nề hơn.

Gián đoạn giao thông cũng sẽ ảnh hưởng tới lĩnh vực dịch vụ, đặc biệt là tuyến du lịch Kailash Mansarovar. Thiệt hại về người và cơ sở hạ tầng nhiều khả năng sẽ tiếp tục kéo giảm hoạt động du lịch trong thời gian tới.

Vì vậy, thảm họa hiện nay đặt ra cho Nepal một bài toán lớn hơn việc giải quyết tình trạng khẩn cấp trước mắt. Nó cho thấy tác động của thảm họa cũng vượt ra ngoài khu vực trực tiếp chịu ảnh hưởng, do các tuyến thương mại, sinh kế và cơ sở hạ tầng tại Himalaya có mối liên hệ chặt chẽ.

Lũ quét cuồn cuộn nhấn chìm làng mạc Nepal - Trung Quốc Dòng nước khổng lồ cuồn cuộn tràn qua biên giới Nepal - Trung Quốc, nhấn chìm các ngôi làng. Một vụ sạt lở bùn đất cũng tấn công cảng Gyirong của Trung Quốc.

Bài học từ động đất năm 2015

Nepal từng trải qua một chương trình tái thiết quy mô lớn sau trận động đất 7,8 độ năm 2015, khiến khoảng 8.790 người thiệt mạng, phá hủy gần 500.000 ngôi nhà và khiến khoảng 265.000 căn khác không thể sử dụng. Đánh giá sau thảm họa ước tính thiệt hại và tổn thất khoảng 7 tỷ USD, trong khi nhu cầu tái thiết lên tới 6,7 tỷ USD.

Một thập kỷ sau, Nepal đã đạt được những kết quả đáng kể. Theo World Bank, chương trình tái thiết nhà ở sau động đất đã hỗ trợ xây dựng hơn 300.000 căn nhà chống chịu động đất, với hệ thống hướng dẫn kỹ thuật, kiểm tra công trình và đào tạo kỹ năng cho cộng đồng.

Đến năm 2025, khoảng 80% công trình bị hư hại trong trận động đất đã được xây dựng lại, gần như toàn bộ trường học và các tòa nhà công cộng được nâng cấp theo tiêu chuẩn an toàn mới.

Theo đánh giá của UNDP về quá trình ứng phó năm 2015, việc tăng khả năng quản lý rủi ro thiên tai, phối hợp giữa các cơ quan, huy động nguồn lực và sự tham gia của cộng đồng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình tái thiết. Điều này càng đáng chú ý tại Nepal do đặc điểm địa hình núi cao và mạng lưới giao thông hạn chế.

Tuy nhiên, với năm 2015, Nepal có thể nhanh chóng khôi phục một con đường hoặc cây cầu bằng cách xây lại đúng vị trí cũ. Nhưng nếu hành lang sông đó vẫn có nguy cơ sạt lở hoặc lũ quét, khoản đầu tư mới có thể lại bị cuốn trôi trong một thảm họa khác.

Govinda Raj Pokharel, cựu lãnh đạo Cơ quan Tái thiết Quốc gia Nepal (NRA), cho rằng trận lũ lần này có một điểm khác căn bản so với động đất năm 2015.

“Năm 2015, dù động đất rất khủng khiếp, phần đất về cơ bản vẫn còn nguyên. Bạn phải xây lại nhà cửa nhưng những mảnh đất vẫn ở đó. Còn hôm nay, chính đất đai cũng bị cuốn trôi”, ông nói với Kathmandu Post.

Nhiều khu vực hiện chỉ còn lại lòng sông và lớp đất đá sau khi nước lũ cuốn phăng cả cảnh quan. Ảnh: Reuters.

Theo ông Pokharel, tại những khu vực bị dòng lũ cuốn phăng cả đất đá và cảnh quan, tái thiết không thể đơn thuần là dựng lại nhà trên nền cũ. Nepal có thể phải tìm quỹ đất mới, ổn định hơn để tái định cư. Song, ông lưu ý tiêu chí an toàn không thể đứng riêng lẻ. Khu dân cư mới cần được kết nối với đường sá, chợ và các hoạt động kinh tế để người dân duy trì sinh kế.

“Bạn không thể đơn giản đưa người dân lên một sườn núi an toàn”, ông nói, nhấn mạnh tái định cư phải gắn với các hành lang kinh tế và khả năng tiếp cận thị trường.

Ông Pokharel cũng cho rằng các tiêu chuẩn xây dựng vốn chú trọng khả năng chống chịu động đất có thể cần tính thêm những rủi ro ngày càng phức tạp do lũ quét, sạt lở và các hiện tượng liên quan đến khí hậu.

Hạ tầng thủy điện cũng phải thay đổi

Theo UNDP, 11 nhà máy thủy điện và một nhà máy điện mặt trời với tổng công suất 431,1 MW đã ngừng hoạt động sau lũ. Thêm 15 dự án đang xây dựng, với tổng công suất dự kiến 470 MW, bị ảnh hưởng. Tại các khu vực được khảo sát, hơn 2,2 triệu tấn đất đá, bùn, vật liệu xây dựng và phế thải cần được xử lý.

Kulman Ghising, cựu Tổng giám đốc Nepal Electricity Authority, ước tính thiệt hại của riêng ngành thủy điện có thể lên tới 100-150 tỷ rupee, thậm chí cao hơn nếu tính cả thiệt hại vật chất, sản lượng điện thất thoát và chi phí khôi phục.

Khoảng 7 nhà máy đang vận hành, trong đó có Rasuwagadhi, Chilime, Mailung và Trishuli 3A, chịu thiệt hại nghiêm trọng, làm mất khoảng 255 MW công suất. Dù vậy, Ghising không dự báo Nepal phải đối mặt với tình trạng thiếu điện trong mùa đông, khi công suất lắp đặt hiện đạt khoảng 4.200-4.500 MW, bên cạnh khoảng 200 MW điện mặt trời.

Một vấn đề khác được đặt ra là khả năng chống chịu của các công trình. Phần lớn nhà máy thủy điện nằm gần sông, trong khi băng tan, hồ băng mở rộng, lũ quét và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang làm gia tăng nguy cơ đối với nhà máy, đường dẫn nước và đường hầm. Ông cho rằng thiết kế và tiêu chuẩn an toàn của các dự án tương lai cần tính đến những rủi ro này.

Từ sự cố tại đường hầm Trishuli 3A, Ghising cũng đề xuất thay đổi phương án cứu hộ. Theo ông, lực lượng an ninh và cứu hộ đã phải làm việc trong điều kiện đặc biệt khó khăn, trong khi thiếu thông tin chi tiết về cấu trúc đường hầm và thiết bị chuyên dụng. Việc huy động ngay từ đầu một nhóm phối hợp giữa lực lượng cứu hộ và các kỹ sư, chuyên gia kỹ thuật có thể giúp rút ngắn thời gian tiếp cận nạn nhân.

Hệ thống cảnh báo sớm xuyên biên giới

Rủi ro từ các hồ băng đang trở thành một trong những vấn đề được giới khoa học quan tâm tại Himalaya. Nepal có hơn 2.000 hồ băng, trong đó nghiên cứu năm 2020 của ICIMOD và UNDP xác định 47 hồ tại Nepal, Tây Tạng và Ấn Độ có nguy cơ gây lũ khi vỡ, gồm 21 hồ ở Nepal.

Nepal hiện triển khai chương trình trị giá khoảng 50 triệu USD nhằm hạ mực nước tại 4 hồ có nguy cơ cao. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng hạ mực nước hồ chỉ là một phần của giải pháp.

Binod Parajuli, người đứng đầu bộ phận dự báo lũ thuộc Cục Khí tượng Thủy văn Nepal, cho rằng cảnh báo sớm mới là yếu tố then chốt. Hạ thấp mực nước có thể giảm thiệt hại nhưng không loại bỏ nguy cơ khi xảy ra tuyết lở hoặc sạt lở băng đá quy mô lớn.

Rijan Bhakta Kayastha, giáo sư Đại học Kathmandu, cũng cảnh báo việc tập trung vào một số hồ lớn có thể bỏ sót những nguồn nguy hiểm khác. “Hạ thấp một hồ không đồng nghĩa với loại bỏ rủi ro”, ông nói, đồng thời lưu ý phần lớn hơn 2.000 hồ băng tại Nepal chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Các chuyên gia cho rằng hệ thống cảnh báo sớm và sự phối hợp giữa các quốc gia là yếu tố then chốt trước những thảm họa. Ảnh: Reuters.

Sau trận lũ, Nepal lên kế hoạch khôi phục hệ thống cảnh báo tại khu vực biên giới với Trung Quốc bằng cảm biến địa chấn, camera và kết nối vệ tinh VSAT. Hệ thống mới được kỳ vọng duy trì giám sát ngay cả khi mạng viễn thông bị gián đoạn, đồng thời cung cấp dữ liệu dòng chảy theo thời gian thực để phát cảnh báo sớm.

Theo Nischal Dhungel, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Utah và nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Chính sách Nepal, Nepal có thể thúc đẩy một cơ chế cảnh báo sớm chung tại Himalaya, trong đó các nước chia sẻ theo thời gian thực dữ liệu về sông băng, lượng mưa và dòng chảy.

Theo ông, thông tin được truyền sớm có thể giúp các khu vực hạ nguồn có thêm thời gian sơ tán người dân và bảo vệ các công trình quan trọng.

Cách tiếp cận này không thay thế hệ thống quản lý thiên tai của từng nước, mà bổ sung một lớp giám sát liên vùng cho những hiểm họa có thể vượt qua biên giới trong thời gian rất ngắn.