Nga siết doanh nghiệp phương Tây: Vì sao Nestlé, Auchan, Metro lần lượt bị đưa vào diện quản lý?

Khách hàng đang mua thực phẩm tại siêu thị Auchan trong trung tâm mua sắm Aviapark ở Moscow, Nga. Ảnh: AFP.

Nga đang gia tăng sức ép với các doanh nghiệp phương Tây còn tài sản và hoạt động tại nước này. Chỉ trong tháng 9, tài sản của Nestlé, Auchan, Metro và một số tập đoàn phương Tây khác lần lượt bị đưa vào diện quản lý tạm thời.

Moscow cho rằng đây là biện pháp đáp trả các nước “không thân thiện”, trong khi giới doanh nghiệp cảnh báo động thái này đang làm gia tăng rủi ro đối với quyền sở hữu tài sản tại Nga.

Một loạt doanh nghiệp phương Tây lần lượt bị đưa vào diện quản lý

Ngày 17/9, Tổng thống Nga Vladimir Putin ký sắc lệnh đưa một loạt pháp nhân Nga thuộc các tập đoàn phương Tây vào diện quản lý tạm thời.

Danh sách bao gồm các doanh nghiệp liên quan đến Nestlé của Thụy Sĩ, Auchan và FM Logistic của Pháp, cùng Le Monlid - pháp nhân vận hành chuỗi cửa hàng từng mang thương hiệu Leroy Merlin, nay hoạt động dưới tên Lemana PRO.

Theo TASS, sắc lệnh của ông Putin chuyển các phần vốn tại những doanh nghiệp này cho L.E.V. Management, một công ty Nga được chỉ định làm đơn vị quản lý tạm thời. Cụ thể, 99,985% vốn tại Auchan LLC thuộc Sogepar và 99,993% vốn tại Le Monlid thuộc Scenari Holding LP nằm trong diện quản lý. Tài sản của các pháp nhân Nestlé tại Nga cũng được đưa vào cơ chế tương tự.

Tổng cộng, sắc lệnh ngày 17/9 liên quan tới 16 pháp nhân Nga thuộc các doanh nghiệp nước ngoài. Việc có nhiều con số khác nhau trong một số báo cáo xuất phát từ cách tính: văn bản pháp lý liệt kê 29 khoản vốn/phần sở hữu, trong khi chúng thuộc 16 pháp nhân.

Động thái này nhanh chóng gây chú ý bởi Nestlé và Auchan đều là những thương hiệu tiêu dùng lớn của phương Tây và không rút hoàn toàn khỏi thị trường Nga sau khi Moscow phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine năm 2022.

Ngày 21/9, Nga tiếp tục đưa công ty con của AptarGroup, tập đoàn bao bì có trụ sở tại Mỹ, vào diện quản lý tạm thời. Pháp nhân Aptar Vladimir được chuyển cho H&N, công ty trước đó đã tiếp quản tài sản của tập đoàn thực phẩm Pháp Danone tại Nga.

Đến ngày 28/9, tới lượt tài sản của Metro AG, tập đoàn bán buôn của Đức, bị đưa vào diện quản lý tạm thời.

Theo TASS, sắc lệnh của ông Putin chuyển 100% phần vốn tại Metro Warehouse Noginsk do Metro Cash & Carry Russia B.V. sở hữu vào diện quản lý tạm thời. Công ty Torg Rus cũng được giao quản lý Retail Property 5, thuộc Metro Retail Real Estate GmbH.

Metro cho biết hoạt động tại Nga vẫn tiếp diễn và các quy trình với nhà cung cấp, khách hàng và nhân viên chưa thay đổi. Tuy nhiên, Metro AG xác nhận công ty mẹ vẫn là chủ sở hữu về mặt pháp lý nhưng đã mất quyền kiểm soát hoạt động đối với đơn vị tại Nga.

Như vậy, chỉ trong chưa đầy hai tuần, danh sách các tập đoàn phương Tây bị đưa vào cơ chế quản lý tạm thời đã xuất hiện thêm nhiều cái tên lớn.

Bên ngoài một siêu thị Auchan ở Nga. Ảnh: TASS.

Moscow nói gì về động thái này?

Phía Nga không phủ nhận việc các doanh nghiệp nước ngoài đang bị đưa vào diện kiểm soát, nhưng nhấn mạnh rằng đây là “quản lý tạm thời”, chứ không phải quyết định tự động chuyển quyền sở hữu tài sản sang nhà nước.

Ngày 18/9, một ngày sau khi ông Putin ký sắc lệnh về Nestlé và Auchan, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov giải thích rằng một trong những yếu tố được tính đến là các doanh nghiệp này đến từ những quốc gia mà Nga xếp vào nhóm “không thân thiện”.

“Những quốc gia này hiện đang tích cực nhất trong việc tham gia vào các hoạt động quân sự chống lại đất nước chúng ta”, ông Peskov nói, theo các nguồn báo chí Nga.

Nói cách khác, Moscow đặt vấn đề doanh nghiệp trong một bối cảnh rộng hơn: quan hệ giữa Nga với chính phủ các nước nơi những doanh nghiệp này đặt trụ sở.

Đến ngày 29/9, Reuters dẫn một nguồn chính phủ Nga cấp cao cho biết Moscow coi các động thái mới là những “biện pháp đối xứng” nhằm đáp trả các biện pháp trừng phạt và sự hỗ trợ của Liên minh châu Âu dành cho Ukraine. Nguồn này nói với Reuters rằng “đã đến lúc” Nga thực hiện các biện pháp như vậy.

Khi Reuters hỏi liệu các ngân hàng châu Âu như UniCredit của Italy và Raiffeisen của Áo có thể trở thành mục tiêu tiếp theo hay không, nguồn tin trên trả lời: “Hãy để họ sợ.” Đây là phát biểu của một quan chức Nga nói với Reuters với điều kiện giấu tên, không phải tuyên bố chính thức của Điện Kremlin.

Cùng ngày, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tiếp tục đưa ra lập luận rằng việc các nước châu Âu cung cấp vũ khí và hỗ trợ quân sự cho Ukraine khiến Moscow coi đây là một cuộc đối đầu trực tiếp với châu Âu. Reuters dẫn lời ông Lavrov nói nếu các nước châu Âu thừa nhận vũ khí của họ được sử dụng chống Nga thì Moscow không nghi ngờ rằng đó là một cuộc chiến do châu Âu tiến hành chống lại Nga.

Đây là lập trường của phía Nga và cần được hiểu trong bối cảnh cuộc xung đột Ukraine, thay vì xem đó là một kết luận độc lập về vai trò của các doanh nghiệp.

Metro cho biết họ không còn "quyền kiểm soát hoạt động đối với công ty con tại Nga" nữa. Ảnh: AFP.

“Quản lý tạm thời” có phải là quốc hữu hóa?

Về pháp lý, chưa thể đồng nhất việc đưa doanh nghiệp vào diện quản lý tạm thời với quốc hữu hóa.

Cơ chế này được Nga thiết lập từ năm 2023, cho phép nhà nước chỉ định một đơn vị quản lý tài sản của những doanh nghiệp thuộc các quốc gia bị Moscow coi là “không thân thiện”. Sắc lệnh số 302 ngày 25/4/2023 là nền tảng pháp lý quan trọng cho cơ chế này.

Các sắc lệnh mới không nhất thiết chuyển quyền sở hữu cuối cùng của tài sản cho nhà nước Nga.

Chính ông Peskov cũng nhấn mạnh rằng đây là một quá trình có thể đảo ngược. Tuy nhiên, ông cho biết Moscow hiện chưa thấy cơ sở để đảo ngược các quyết định mới.

Vấn đề nằm ở chỗ, mất quyền kiểm soát hoạt động kinh doanh vẫn là một thiệt hại rất lớn đối với chủ sở hữu nước ngoài, ngay cả khi quyền sở hữu trên giấy tờ chưa thay đổi.

Trong trường hợp Metro, chẳng hạn, công ty mẹ vẫn sở hữu pháp nhân Nga về mặt pháp lý nhưng không còn kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp.

Các chuyên gia pháp lý cũng lưu ý rằng cơ chế quản lý tạm thời từng đi trước những thương vụ chuyển giao tài sản phương Tây cho người mua Nga.

Do đó, cách diễn đạt chính xác hơn là “Nga đưa tài sản doanh nghiệp phương Tây vào quản lý tạm thời”, thay vì khẳng định tất cả đã bị “tịch thu” hoặc “quốc hữu hóa”.

135 doanh nghiệp đã bị đặt dưới sự quản lý tạm thời

Nếu nhìn rộng hơn thay vì chỉ tập trung vào Nestlé, Auchan hay Metro, quy mô của chính sách này lớn hơn nhiều.

Theo số liệu được TASS tổng hợp và Reuters dẫn lại, kể từ khi chiến sự bắt đầu, Nga đã áp dụng cơ chế quản lý tạm thời đối với 135 doanh nghiệp có liên hệ với các công ty nước ngoài.

Phần lớn trong số này liên quan tới các doanh nghiệp đến từ Liên minh châu Âu. Danh sách trước đó từng bao gồm Danone của Pháp và Carlsberg của Đan Mạch.

Con số 135 cần được hiểu chính xác: đây là các doanh nghiệp có liên hệ với công ty nước ngoài, không đồng nghĩa 135 tập đoàn phương Tây lớn đã bị Nga quốc hữu hóa.

Trước đợt mới nhất, một hãng luật Nga là NSP ước tính số doanh nghiệp phương Tây chịu ảnh hưởng của các biện pháp tương tự ở mức 22 công ty theo cách tính của họ. Trong khi đó, Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu cho biết số thành viên của tổ chức còn hoạt động tại Nga giảm từ khoảng 400 công ty xuống 330 công ty trong báo cáo gần nhất.

Điều đó cho thấy một thực tế khác: số doanh nghiệp phương Tây còn hoạt động tại Nga đã giảm mạnh so với trước năm 2022, nhưng vẫn còn một cộng đồng doanh nghiệp đáng kể chưa rời khỏi thị trường này.

Hình ảnh nhà máy Danone ở Chekhov, ngoại ô Moscow, chụp vào tháng 10/2022. Ảnh: EPA.

Vì sao doanh nghiệp châu Âu chịu sức ép lớn hơn doanh nghiệp Mỹ?

Reuters cho biết chưa có tập đoàn Mỹ lớn nào bị áp dụng các biện pháp tương tự trong đợt mới nhất, dù một số doanh nghiệp Mỹ nhỏ hơn, trong đó có quỹ đầu tư tư nhân NCH Capital, cũng từng bị đặt dưới quản lý tạm thời. Phòng Thương mại Mỹ tại Nga ước tính khoảng 300 công ty Mỹ vẫn hoạt động tại Nga trong năm 2026.

Trong khi đó, phần lớn những cái tên mới xuất hiện trong các sắc lệnh tháng 9 đến từ châu Âu: Nestlé của Thụy Sĩ, Auchan và FM Logistic của Pháp, Metro của Đức.

Có một lý do địa chính trị khá rõ. Liên minh châu Âu tiếp tục là một trong những bên ủng hộ Ukraine mạnh nhất về tài chính và quân sự, đồng thời duy trì các gói trừng phạt lớn nhằm vào Nga.

Moscow vì thế xem EU và nhiều nước thành viên là một phần của nhóm “các quốc gia không thân thiện”.

Phía Nga cũng phản đối việc EU phong tỏa tài sản của Nga tại châu Âu. Reuters cho biết Moscow đặc biệt chỉ trích việc khoảng 210 tỷ euro tài sản chủ quyền của Nga bị đóng băng tại EU.

Từ góc nhìn của Moscow, các biện pháp nhằm vào doanh nghiệp phương Tây tại Nga vì thế được đặt trong logic đáp trả.

Từ góc nhìn của các doanh nghiệp và chính phủ phương Tây, ngược lại, đây là sự gia tăng rủi ro pháp lý và chính trị đối với tài sản của họ tại Nga.

Nga đang gửi thông điệp gì tới các doanh nghiệp còn ở lại?

Loạt động thái tháng 9 cho thấy Moscow đang tạo ra một môi trường mà trong đó quyết định tiếp tục kinh doanh tại Nga không còn chỉ là bài toán thương mại.

Nestlé và Auchan là những trường hợp đặc biệt đáng chú ý bởi cả hai đều không rút hoàn toàn khỏi Nga sau năm 2022.

Nestlé thu hẹp danh mục sản phẩm và đầu tư, đồng thời tuyên bố không tìm cách kiếm lợi nhuận tại Nga như trước. Auchan cũng tiếp tục duy trì mạng lưới bán lẻ tại nước này.

Tuy nhiên, việc ở lại cũng không đảm bảo doanh nghiệp tránh được các biện pháp của Moscow.

Đây là điểm làm thay đổi cách tính toán của các tập đoàn phương Tây còn hiện diện tại Nga.

Trước đây, doanh nghiệp có thể cân nhắc hai lựa chọn: ở lại để duy trì thị trường hoặc rút khỏi Nga để tránh rủi ro chính trị. Giờ đây, ngay cả việc ở lại cũng không đảm bảo doanh nghiệp giữ được quyền kiểm soát tài sản.

Ở chiều ngược lại, những doanh nghiệp rút khỏi Nga cũng đối mặt với một vấn đề khác: Moscow từng áp dụng những quy định khiến việc bán tài sản và chuyển tiền ra nước ngoài trở nên khó khăn, đồng thời yêu cầu mức chiết khấu lớn đối với một số thương vụ thoái vốn.

Điều đó tạo ra một môi trường mà cả ở lại lẫn rời đi đều có rủi ro.

Cuộc đối đầu kinh tế đang ngày càng rõ nét

Nhìn tổng thể các diễn biến trong tháng 9, có thể thấy chính sách của Nga đối với doanh nghiệp phương Tây đang chuyển sang một giai đoạn cứng rắn hơn.

Ngày 17/9, Nestlé và Auchan cùng một số doanh nghiệp phương Tây bị đưa vào diện quản lý tạm thời.

Ngày 21/9, Aptar của Mỹ trở thành một mục tiêu mới.

Ngày 28/9, đến lượt Metro của Đức.

Ngày 29/9, Reuters dẫn nguồn chính phủ Nga nói Moscow đang thực hiện các “biện pháp đối xứng” và cảnh báo các doanh nghiệp châu Âu về khả năng có thêm mục tiêu.

Cùng thời điểm, con số tổng cộng kể từ khi chiến sự bắt đầu đã lên 135 doanh nghiệp có liên hệ với công ty nước ngoài, theo dữ liệu của TASS.

Điều đáng chú ý là Moscow không mô tả đây là một chiến dịch quốc hữu hóa hàng loạt. Lập luận chính thức vẫn là quản lý tạm thời, có thể đảo ngược, được áp dụng trong bối cảnh các quốc gia “không thân thiện” tăng cường trừng phạt và hỗ trợ Ukraine.

Nhưng đối với các doanh nghiệp, khác biệt giữa “mất quyền sở hữu” và “mất quyền kiểm soát tài sản” có thể không còn quá lớn về mặt kinh doanh.

Đó là lý do loạt vụ Nestlé, Auchan và Metro đang được giới doanh nghiệp quốc tế theo dõi sát.

Nếu xu hướng này tiếp diễn, câu hỏi lớn không chỉ là doanh nghiệp phương Tây nào sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo, mà còn là liệu các tập đoàn nước ngoài còn lại có tiếp tục coi Nga là một thị trường có thể dự đoán được hay bắt đầu định giá rủi ro chính trị ở mức cao hơn khi đưa ra mọi quyết định đầu tư.

Với Moscow, đây là một phần trong chiến lược đáp trả những gì Điện Kremlin xem là sức ép kinh tế và quân sự từ phương Tây.

Với doanh nghiệp phương Tây, đây lại là lời nhắc rằng trong nền kinh tế Nga thời chiến, quyền sở hữu tài sản và quan hệ địa chính trị ngày càng khó tách rời nhau.