Nga thúc đẩy dự án điện hạt nhân cho đồng minh Trung Á bất chấp khó khăn tài chính

Bất chấp những khó khăn tài chính đang đè nặng lên tập đoàn hạt nhân nhà nước Rosatom, Nga vẫn quyết tâm đẩy mạnh dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Uzbekistan – quốc gia đồng minh quan trọng tại Trung Á.

Dự án không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn thể hiện rõ chiến lược của Moscow trong việc củng cố ảnh hưởng tại khu vực này.

Hồi đầu tháng 6, Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev và Tổng thống Nga Vladimir Putin đã chính thức khởi công xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của quốc gia Trung Á tại huyện Forish, tỉnh Jizzakh, cách thủ đô Tashkent khoảng 200 km về phía Tây Nam thông qua hình thức trực tuyến từ Saint Petersburg.

Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) Rafael Mariano Grossi cũng tham dự buổi lễ.

Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev và Tổng thống Nga Vladimir Putin khởi công xây dựng tổ máy đầu tiên của nhà máy điện hạt nhân tích hợp tại Uzbekistan, ngày 4/6/2026. Ảnh: Kremlin.ru

Ngay trong đêm 4-5/6, Uzbekistan đã đổ 133 m3 bê tông đầu tiên cho nền móng của tổ máy lò phản ứng module nhỏ (SMR), đánh dấu việc công trình chính thức được công nhận là nhà máy điện hạt nhân đang xây dựng theo tiêu chuẩn IAEA.

Thiết kế hiện tại của nhà máy đã mở rộng đáng kể so với kế hoạch ban đầu. Thay vì chỉ gồm các lò phản ứng nhỏ RITM-200N như hợp đồng năm 2024, dự án hiện kết hợp 2 lò VVER-1000 công suất lớn với 2 lò RITM-200N nhỏ, tổng công suất lắp đặt hơn 2,1 GW.

Tổ máy RITM-200N đầu tiên dự kiến đạt tới hạn vào cuối năm 2029, trong khi 2 lò VVER-1000 sẽ lần lượt đi vào hoạt động vào năm 2033 và 2035.

Khi hoàn thành, nhà máy điện hạt nhân này có thể cung cấp khoảng 17 tỷ kWh điện mỗi năm, chiếm tới 15% nhu cầu điện của Uzbekistan.

Việc mở rộng quy mô phản ánh nhu cầu năng lượng tăng nhanh của Uzbekistan. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), quốc gia này đặt mục tiêu tăng sản lượng điện từ 63,6 tỷ kWh lên 120,8 tỷ kWh trong giai đoạn 2020-2030, đồng thời giảm phụ thuộc vào khí đốt.

Năm 2025, Uzbekistan đã sản xuất 86,7 tỷ kWh. Năng lượng tái tạo đang phát triển, nhưng chính quyền vẫn cần nguồn điện nền ổn định cho công nghiệp và đô thị.

Tuy nhiên, dự án đang đối mặt với câu hỏi lớn về tài chính. Theo trang Times of Central Asia, Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Uzbekistan (Uzatom) Azim Akhmedkhadjaev ước tính chi phí cơ bản khoảng 9,5 tỷ USD (mức tối đa theo hợp đồng), chưa bao gồm kế hoạch nội địa hóa lên tới 30%.

Uzbekistan muốn vay 85-90% kinh phí và đang cân nhắc các đối tác như Ngân hàng Phát triển Mới (NDB, hay còn gọi là Ngân hàng BRICS).

Nga đã đề xuất khoản vay xuất khẩu ưu đãi và cam kết hỗ trợ suốt vòng đời nhà máy (cung cấp nhiên liệu, bảo dưỡng, xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng), nhưng số tiền và điều khoản cụ thể chưa được công bố.

Trong bối cảnh đó, Rosatom vẫn thể hiện quyết tâm. Mặc dù Giám đốc điều hành Alexei Likhachev thừa nhận phải cắt giảm chi phí và trì hoãn hoặc hủy một số dự án do "điều kiện kinh tế kém" (chủ yếu do ảnh hưởng từ xung đột Ukraine và các lệnh trừng phạt phương Tây), tập đoàn này vẫn công bố kế hoạch đào tạo chuyên gia Uzbekistan.

Theo trang Eurasianet, Rosatom đang xây dựng chương trình đào tạo chuyên biệt cho mô hình nhà máy tích hợp (kết hợp lò lớn và lò nhỏ), đồng thời chuẩn bị xây trung tâm đào tạo gần công trường Jizzakh có khả năng đào tạo hàng trăm kỹ thuật viên.

"Sự hợp tác này sẽ tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao cho nhà máy điện hạt nhân tích hợp và triển khai các phương pháp đào tạo tiên tiến của Nga, qua đó đặt nền móng lâu dài cho việc phát triển nhân lực trong ngành công nghiệp hạt nhân của Uzbekistan", Eurasianet dẫn một thông báo của phía Uzbekistan cho biết.

Các quan chức Uzbekistan không đưa ra mốc thời gian cụ thể về việc khi nào Rosatom sẽ sẵn sàng triển khai chương trình đào tạo này.

Mặc dù vậy, việc tiếp tục đẩy mạnh đào tạo nhân lực cho thấy Điện Kremlin coi dự án ở Uzbekistan mang ý nghĩa địa chính trị quan trọng, không chỉ thuần túy kinh tế.

Cùng với thỏa thuận xây dựng nhà máy hạt nhân với 2 tổ máy VVER-1200 tại Kazakhstan gần hồ Balkhash, Nga đang củng cố vị thế của Rosatom trong hệ thống năng lượng dài hạn của Trung Á.

Đối với Uzbekistan, nhà máy Jizzakh mở ra cơ hội xây dựng ngành công nghiệp hạt nhân nội địa và nguồn điện ổn định.

Tuy nhiên, dự án cũng gắn kết Tashkent với lịch trình xây dựng kéo dài, khoản vay lớn, chuỗi cung ứng nhiên liệu từ Nga và sự giám sát an toàn chặt chẽ trong nhiều năm tới. An toàn được Tổng thống Mirziyoyev khẳng định là ưu tiên tuyệt đối, với sự giám sát của IAEA.

Dù vẫn còn nhiều thách thức về tài chính, quy định và tiến độ, việc đổ bê tông cho nền móng của tổ máy đầu tiên và kế hoạch đào tạo nhân lực cho thấy Nga vẫn kiên trì duy trì ảnh hưởng tại Trung Á bất chấp áp lực kinh tế nặng nề.

Minh Đức (Theo Oil Price, Times of Central Asia)